IL DISCORSO DI UN CONSOLE SUL PERICOLO DEI BACCANALI (Tito Livio, Ab Urbe condita: XXXIX, 15-16)
- Adriano Torricelli
- 11 feb
- Tempo di lettura: 17 min
IL DISCORSO DI UN CONSOLE SUL PERICOLO DEI BACCANALI...
(Tito Livio, Ab Urbe condita: XXXIX, 15-16)
.
.
.
.
.
.
.
.
.
Dalla Storia romana di Tito Livio, il discorso allarmato di un console che mette in guardia i propri colleghi dai pericoli legati alla diffusione dei Baccanali, rituali di natura orgiastica e dionisiaca che a quel tempo si andavano diffondendo tra una parte (sommersa) della popolazione romana e che, a detta dei ceti più conservatori, qualora non fossero stati eradicati avrebbero distrutto le fondamenta stesse della società romana…
.
.
Testo latino:
-
15. ad haec officia dimissis magistratibus consules in rostra escenderunt, et contione advocata cum sollemne carmen precationis, quod praefari, priusquam populum adloquantur, magistratus solent, peregisset consul, ita coepit. [2] "Nulli umquam contioni, Quirites, tam non solum apta sed etiam necessaria haec sollemnis deorum comprecatio fuit, quae vos admoneret hos esse deos, quos colere venerari precarique maiores vestri instituissent, [3] non illos, qui pravis et externis religionibus captas mentes velut furialibus stimulis ad omne scelus et ad omnem libidinem agerent. [4] equidem nec quid taceam nec quatenus proloquar invenio. si aliquid ignorabitis, ne locum neglegentiae dem, si omnia nudavero, ne nimium terroris offundam vobis vereor. [5] quidquid dixero, minus quam pro atrocitate et magnitudine rei dictum scitote esse: ut ad cavendum satis sit, dabitur opera a nobis. [6] Bacchanalia tota iam pridem Italia et nunc per urbem etiam multis locis esse, non fama solum accepisse vos sed crepitibus etiam ululatibusque nocturnis, qui personant tota urbe, certum habeo, ceterum quae ea res sit, ignorare: [7] alios deorum aliquem cultum, alios concessum ludum et lasciviam credere esse, et, qualecumque sit, ad paucos pertinere. [8] quod ad multitudinem eorum attinet, si dixero multa milia hominum esse, ilico necesse est exterreamini, nisi adiunxero qui qualesque sint. [9] primum igitur mulierum magna pars est, et is fons mali huiusce fuit; deinde simillimi feminis mares, stuprati et constupratores, fanatici, vigiliis, vino, strepitibus clamoribusque nocturnis attoniti. [10] nullas adhuc vires coniuratio, ceterum incrementum ingens virium habet, quod in dies plures fiunt. [11] maiores vestri ne vos quidem, nisi cum aut vexillo in arce posito comitiorum causa exercitus eductus esset, aut plebi concilium tribuni edixissent, aut aliquis ex magistratibus ad contionem vocasset, forte temere coire voluerunt; et ubicumque multitudo esset, ibi et legitimum rectorem multitudinis censebant esse debere. [12] quales primum nocturnos coetus, deinde promiscuos mulierum ac virorum esse creditis? [13] si quibus aetatibus initientur mares sciatis, non misereat vos eorum solum, sed etiam pudeat. hoc sacramento initiatos iuvenes milites faciendos censetis, Quirites? [14] his ex obsceno sacrario eductis arma committenda? hi cooperti stupris suis alienisque pro pudicitia coniugum ac liberorum vestrorum ferro decernent?
.
16. “minus tamen esset si flagitiis tantum effeminati forent—ipsorum id magna ex parte dedecus erat—a facinoribus manus, mentem a fraudibus abstinuissent: [2] numquam tantum malum in re publica fuit, nec ad plures nec ad plura pertinens. quidquid his annis libidine, quidquid fraude, quidquid scelere peccatum est, ex illo uno sacrario scitote ortum esse. [3] necdum omnia in quae coniurarunt edita facinora habent. adhuc privatis noxiis, quia nondum ad rem publicam opprimendam satis virium est, coniuratio sese impia tenet. crescit et serpit cotidie malum. iam maius est quam ut capere id privata fortuna possit: ad summam rem publicam spectat. [4] nisi praecavetis, Quirites, iam huic diurnae, legitime ab consule vocatae, par nocturna contio esse poterit. nunc illi vos singuli universos contionantes timent: iam ubi vos dilapsi domos et in rura vestra eritis, illi coierint, consultabunt de sua salute simul ac vestra pernicie: tum singulis vobis universi timendi erunt. [5] optare igitur unusquisque vestrum debet ut bona mens suis omnibus fuerit. si quem libido, si furor in illum gurgitem abripuit, illorum eum, cum quibus in omne flagitium et facinus coniuravit, non suum iudicet esse. [6] ne quis etiam errore labatur vestrum, Quirites, non sum securus. nihil enim in speciem fallacius est quam prava religio. [7] ubi deorum numen praetenditur sceleribus, subit animum timor, ne fraudibus humanis vindicandis divini iuris aliquid immixtum violemus. hac vos religione innumerabilia decreta pontificum, senatus consulta, haruspicum denique responsa liberant. [8] quotiens hoc patrum avorumque aetate negotium est magistratibus datum uti sacra externa fieri vetarent, sacrificulos vatesque foro circo urbe prohiberent, vaticinos libros conquirerent comburerentque, omnem disciplinam sacrificandi praeterquam more Romano abolerent. [9] iudicabant enim prudentissimi viri omnis divini humanique iuris nihil aeque dissolvendae religionis esse, quam ubi non patrio sed externo ritu sacrificaretur. [10] haec vobis praedicenda ratus sum, ne qua superstitio agitaret animos vestros, cum demolientes nos Bacchanalia discutientesque nefarios coetus cerneretis. [11] omnia diis propitiis volentibusque faciemus; qui quia suum numen sceleribus libidinibusque contaminari indigne ferebant, ex occultis ea tenebris in lucem extraxerunt, nec patefieri, ut impunita essent, sed ut vindicarentur et opprimerentur, voluerunt. [12] senatus quaestionem extra ordinem de ea re mihi collegaeque meo mandavit. nos quae ipsis nobis agenda sunt impigre exsequemur; vigiliarum nocturnarum curam per urbem minoribus magistratibus mandavimus. [13] vos quoque aequum est, quae vestra munia sunt, quo quisque loco positus erit, quod imperabitur, impigre praestare, et dare operam, ne quid fraude noxiorum periculi aut tumultus oriatur.”
-
.
.
Testo tradotto:
-
[15] Mandati i magistrati ad assolvere questi incarichi, i consoli salirono sulla tribuna dei rostri per l'assemblea popolare ch'era stata indetta. Il console Postumio pronunciò la solenne formula di preghiera, come facevano di consueto tutti i magistrati prima di parlare al popolo; poi cominciò il suo discorso.
«Mai a nessuna assemblea, o Quiriti, è stata non solo cosìadatta, ma anche così necessaria questa solenne invocazione agli dèi: essa ha lo scopo di ricordarvi che questi sono gli dèi che i vostri antenati hanno stabilito di celebrare, venerare e pregare, non quelli che spingono le menti, sedotte da religioni perverse e straniere e come pungolate dalle Furie, a commettere ogni crimine e a soddisfare ogni libidine. A dire la verità, non so proprio quale aspetto di questa situazione convenga tacere, né, d'altra parte, fino a che punto io debba parlare apertamente. Se su qualche aspetto resterete all'oscuro, temo di dare adito all'accusa di negligenza; ma, se metterò a nudo ogni cosa, temo di riversare addosso a voi un terrore troppo grande. Qualunque cosa dirò, sappiate che sarà stato detto meno di quanto corrisponde alla atrocità e vastità del fatto; noi consoli procureremo che vi sia sufficiente a stare in guardia.
«Che i baccanali si svolgano già da tempo in tutta Italia e, da poco, nella nostra città in parecchi luoghi, sono certo che lo sapete non solo per sentito dire, ma anche a causa dello strepito e delle urla che risuonano di notte per l'Urbe intera; ma, a parte questo, sono convinto che ignoriate di che cosa si tratti veramente. Alcuni credono che sia effettivamente un culto religioso, altri che sia una festa consentita, una esuberante manifestazione di allegria e che, qualunque cosa sia, riguardi poche persone. Ma a proposito della quantità delle persone coinvolte, se vi dico che si tratta di molte migliaia, è inevitabile che vi spaventiate, finché non aggiungerò chi siano e di che qualità.
«Innanzitutto le donne sono in maggior numero, e quella fu la fonte primaria di questo male. In secondo luogo, ci sono maschi somigliantissimi a donne, stuprati e stupratori in massa, esaltati, allucinati dalle veglie, dal vino e dal frastuono dei riti notturni. La congiura non ha forze fino a questo momento, ma per l'immediato futuro ha grande potenzialità di crescita, perché il numero degli affiliati aumenta di giorno in giorno.
«I vostri padri stabilirono che neppure voi cittadini vi radunaste a caso e alla ventura, ma solo quando il popolo armato veniva riunito fuori dell'Urbe per i comizi, e sul Gianicolo veniva esposto il vessillo16, o quando i tribuni indicevano i concili della plebe17 o qualcuno che ricoprisse una ben determinata magistratura convocava una assemblea popolare. E dovunque si teneva una riunione di massa, doveva esservi per antica norma anche un legale presidente18. Ma che specie di riunioni credete che siano queste, le quali innanzitutto avvengono nottetempo, e poi sono miste di uomini e donne? Se sapeste a quale età vengono iniziati i maschi ne avreste non solo pietà, ma vergogna. Credete, o Quiriti, che di giovani legati a questo giuramento si possa fare dei soldati? Costoro, coperti dallo stupro di sé e degli altri, si batteranno con le armi per difendere l'onore di mogli e figli vostri?»
.
[16] «Sarebbe tuttavia meno grave, se fossero effeminati soltanto nei loro obbrobri (ché, appunto, principalmente su loro stessi cadrebbe il disonore), se insomma la loro mano si fosse astenuta dal delitto e l'intelletto dalla frode. Ma la verità è che la nostra repubblica non ha mai conosciuto una piaga di tale entità, né estesa a più persone né a più implicazioni. Qualsiasi atto di libidine, qualsiasi frode, qualsiasi crimine è stato commesso in questi anni, sappiate che è nato da quel luogo di cerimonie e solo da esso. Né finora costoro hanno partorito tutti i crimini che figurano nel loro giuramento segreto. Fino a questo momento i danni dell'empia congiura si sono limitati all'ambito privato perché essa non ha ancora abbastanza forze per sopraffare lo Stato. Ma la piaga cresce e s'insinua ogni giorno di più: ed è già troppo grande perché la sola sfera privata possa contenerla; già mira a colpire il cuore dello Stato. Se non prendete provvedimenti, o Quiriti, fra pochissimo a questa assemblea diurna, legittimamente convocata dal console, potrà seguirne una notturna di pari dimensioni. In questo momento voi fate paura a loro: gli individui isolati temono quelli riuniti tutti insieme in assemblea. Ma quando voi vi sarete dispersi rientrando alle vostre case e ai vostri campi, e quelli invece si saranno radunati, allora decideranno della loro salvezza e della vostra rovina; allora saranno loro, tutti uniti, a dover far paura a voi, individui isolati.
«Ciascuno di voi deve sperare che tutti i suoi congiunti abbiano conservato sana la mente. Ma se la libidine e la follia hanno trascinato via qualcuno in quel baratro, ciascuno di voi deve giudicarlo non come uno dei suoi, ma come uno di quelli con i quali ha congiurato per compiere ogni colpa e delitto. Non sono del tutto certo che anche adesso qualcuno di voi, Quiriti, non cada nell'errore: perché nulla è più ingannevole all'apparenza che una religione perversa. Quando la potenza degli dèi è usata come paravento agli atti criminosi, sottentra nell'animo un timore: che nel punire le male azioni degli uomini finiamo col violare qualcosa d'una legge divina che vi sia frammisto. Ma da questo scrupolo religioso vi liberano innumerevoli ordinanze dei pontefici, decreti del senato, responsi degli aruspici. Più di una volta, al tempo degli avi, i magistrati ricevettero il mandato di proibire lo svolgimento di riti stranieri, di vietare a sacrificatori e indovini l'ingresso nel foro, nel circo, nell'Urbe, di fare incetta di tutti i libri di profezie e darli alle fiamme, di sopprimere qualunque regola sacrificale che non rispondesse alla tradizione romana. I nostri uomini del passato, esperti conoscitori di tutto il diritto divino e umano, reputavano che nulla ha il potere di dissolvere la religione più delle pratiche di culto svolte secondo un rito non nazionale ma straniero.
«Ho ritenuto che queste spiegazioni dovessero esservi date in anticipo, di modo che i vostri animi non siano presi da un timore superstizioso, quando ci vedrete all'opera nell'annientare i baccanali e nel disperdere le radunate sediziose. Tutto ciò faremo con l'aiuto e secondo la volontà degli dèi; essi infatti, poiché mal sopportavano che il loro nume fosse profanato da commistioni delittuose e dissolute, hanno strappato alle tenebre queste pratiche portandole alla luce, e hanno voluto che venissero scoperte non certo perché rimanessero impunite, ma perché fossero condannate ed estirpate. Su questa materia il senato ha incaricato me e il mio collega di una procedura straordinaria d'inchiesta. Per quel che sta a noi, eseguiremo il nostro compito con solerzia; la sorveglianza armata dei vari punti della città nelle ore notturne l'abbiamo affidata alle magistrature sottoposte; quanto a voi, è pure giusto che, secondo i vostri doveri, qualunque sia la posizione in cui ciascuno si troverà, vi adoperiate con solerzia per impedire che queste trame siano fonte di pericoli e disordini.»
-
.
.
Testo latino spiegato:
-
15. ad haec officia dimissis magistratibus consules in rostra escenderunt, et contione advocata cum sollemne carmen precationis, quod praefari, priusquam populum adloquantur, magistratus solent, peregisset consul, ita coepit.
DOPO AVER MANDATI I MAGISTRATI A (SVOLGERE…) QUESTI OFFICI (ad haec officia dimissis magistratibus) I CONSOLI SALIRONO SUI ROSTRI (consules in rostra escenderunt) E, ESSENDO STATA INDETTA UNA RIUNIONE (et contione advocata), QUANDO EBBE IL CONSOLE COMPITO UNA SOLENNE FORMULA DI PREGHIERA (cum sollemne carmen precationis peregisset consul), CHE I MAGISTRATI SOGLIONO ANTEPORRE (quod praefari magistratus solent), PRIMA CHE PARLINO AL POPOLO (priusquam populum adloquantur), COSÌ COMINCIÒ (ita coepit).
-
[2] "Nulli umquam contioni, Quirites, tam non solum apta sed etiam necessaria haec sollemnis deorum comprecatio fuit, quae vos admoneret hos esse deos, quos colere venerari precarique maiores vestri instituissent, [3] non illos, qui pravis et externis religionibus captas mentes velut furialibus stimulis ad omne scelus et ad omnem libidinem agerent.
“MAI PER NESSUN DISCORSO, QUIRITI, QUESTA SOLENNE PREGHIERA COLLETTIVA AGLI DEI FU TANTO NON SOLO ADATTA MA ANCHE NECESSARIA (Nulli umquam contioni, Quirites, tam non solum apta sed etiam necessaria haec sollemnis deorum comprecatio fuit), LA QUALE VI RICORDA CHE SONO DEI QUESTI/QUELLI (quae vos admoneret hos esse deos) CHE I VOSTRI AVI ISTITUIRONO/DECISERO DI ONORARE, VENERARE E PREGARE (quos colere venerari precarique maiores vestri instituissent), NON QUELLI CHE CON INCITAMENTI RABBIOSI SPINGESSERO A OGNI CRIMINE E A OGNI LIBIDINE (non illos, qui velut furialibus stimulis ad omne scelus et ad omnem libidinem agerent) DELLE MENTI CATTURATE DA RELIGIONI PRAVE/PERVERSE E STRANIERE (pravis et externis religionibus captas mentes).
-
[4] equidem nec quid taceam nec quatenus proloquar invenio. si aliquid ignorabitis, ne locum neglegentiae dem, si omnia nudavero, ne nimium terroris offundam vobis vereor.
ALLO STESSO TEMPO, NÉ RIESCO A TROVARE/DECIDERMI SU COSA DEBBO TACERE NÉ FINO A DOVE DEBBO PARLARE (equidem nec quid taceam nec quatenus proloquar invenio). TEMO CHE, (vereor ne) SE IGNORERETE QUALCOSA, DIA LUOGO/ADITO A NEGLIGENZA (si aliquid ignorabitis, locum neglegentiae dem), SE TUTTE LE COSE MOSTRERÒ, CHE UN ECCESSO DI TERRORE POSSA DIFFONDERE IN VOI (si omnia nudavero, ne nimium terroris offundam vobis).
-
[5] quidquid dixero, minus quam pro atrocitate et magnitudine rei dictum scitote esse: ut ad cavendum satis sit, dabitur opera a nobis.
QUALSIASI COSA AVRÒ DETTO, SAPPIATE CHE È STATO DETTO (quidquid dixero, dictum scitote esse) MENO CHE DAVANTI ALL’/MENO RISPETTO ALL’ATROCITÀ E ALLA DIMENSIONE DELLA COSA (minus quam pro atrocitate et magnitudine rei); DA NOI SARÀ DATA OPERA/CI PRODIGHEREMO (dabitur opera a nobis) AFFINCHÉ (CIÒ…) SIA SUFFICIENTE PER TEMERE (LA SITUAZIONE…) (ut ad cavendum satis sit).
-
[6] Bacchanalia tota iam pridem Italia et nunc per urbem etiam multis locis esse, non fama solum accepisse vos sed crepitibus etiam ululatibusque nocturnis, qui personant tota urbe, certum habeo, ceterum quae ea res sit, ignorare: [7] alios deorum aliquem cultum, alios concessum ludum et lasciviam credere esse, et, qualecumque sit, ad paucos pertinere.
HO COME COSA CERTA/SO PER CERTO (certum habeo) CHE NON SOLO PER FAMA/SENTITO DIRE VOI ABBIATE SAPUTO (non fama solum accepisse vos) MA PER I RUMORI E ANCHE GLI ULULATI NOTTURNI (sed crepitibus etiam ululatibusque nocturnis) CHE RISUONANO IN TUTTA L’URBE/ROMA (qui personant tota urbe), CHE I BACCANALI SONO/SI DIFFONDONO (Bacchanalia esse) GIÀ DA PRIMA IN TUTTA ITALIA, E ORA ANCHE ATTRAVERSO L’URBE/ROMA IN MOLTI LUOGHI (tota iam pridem Italia et nunc per urbem etiam multis locis), E IN PIÙ (ceterum) CHE IGNORATE (ignorare) QUALE COSA ESSA SIA/CHE COSA ESSI SIANO EFFETTIVAMENTE (quae ea res sit): (SO PER CERTO…) CHE ALCUNI CREDONO CHE SIA (alios credere esse) UNA QUALCHE CULTO DEGLI DEI, ALTRI UN GIOCO CONCESSO/LECITO E DELLA SFRENATEZZA (deorum aliquem cultum, alios concessum ludum et lasciviam), E, QUALSIASI COSA SIA, CHE RIGUARDI POCHI (et, qualecumque sit, ad paucos pertinere).
-
[8] quod ad multitudinem eorum attinet, si dixero multa milia hominum esse, ilico necesse est exterreamini, nisi adiunxero qui qualesque sint.
(IN MERITO…) A QUALE MOLTITUDINE DI ESSI (TUTTO QUESTO…) ATTIENE/RIGUARDA (ad quod moltitudinem eorum attinet: interrogativa indiretta, dipenda da “si dixero”), SE (VI…) AVRÒ DETTO CHE SONO MOLTE MIGLIAIA DI UOMINI (si dixero multa milia hominum esse), SUBITO SARÀ INEVITABILE CHE ATTERRIATE (ilico necesse est exterreamini), SE NON AVRÒ AGGIUNTO CHI E DI CHE TIPO SIANO (nisi adiunxero qui qualesque sint).
-
[9] primum igitur mulierum magna pars est, et is fons mali huiusce fuit; deinde simillimi feminis mares, stuprati et constupratores, fanatici, vigiliis, vino, strepitibus clamoribusque nocturnis attoniti.
IN UN PRIMO TEMPO DUNQUE LA GRAN PARTE È/FU DI DONNE (primum igitur mulierum magna pars est), E QUESTA FONTE FU DI QUESTO MALE/QUESTO FU L’INIZIO DI QUESTO MALE (et is fons mali huiusce fuit); POI (VENNERO…) MASCHI SIMILISSIMI A FEMMINE, STUPRATI E STUPRATORI, FANATICI (deinde simillimi feminis mares, stuprati et constupratores, fanatici), INVASATI PER LE VEGLIE, IL VINO, GLI STREPITI E I CLAMORI NOTTURNI (vigiliis, vino, strepitibus clamoribusque nocturnis attoniti).
-
[10] nullas adhuc vires coniuratio, ceterum incrementum ingens virium habet, quod in dies plures fiunt.
LA CONGIURA FINO ALLORA (HA AVUTO…) FORZE NULLE/NESSUNA FORZA (nullas adhuc vires coniuratio), POI/ORA (ceterum) HA UN INGENTE INCREMENTO DI FORZE (incrementum ingens virium habet), POICHÉ COI GIORNI DIVENTANO MAGGIORI (quod in dies plures fiunt).
-
[11] maiores vestri ne vos quidem, nisi cum aut vexillo in arce posito comitiorum causa exercitus eductus esset, aut plebi concilium tribuni edixissent, aut aliquis ex magistratibus ad contionem vocasset, forte temere coire voluerunt; et ubicumque multitudo esset, ibi et legitimum rectorem multitudinis censebant esse debere.
I VOSTRI ANTENATI CERTO NON VOLLERO FORTEMENTE IL RIUNIRVI (VOI…) A CASO/CHE VI RIUNISTE SENZA RAGIONE (maiores vestri quidem ne forte voluerunt vos temere coire), SE NON QUANDO (nisi cum) O, POSTO IN BATTAGLIA IL VESSILLO (aut vexillo in arce posito), PER DELLE RIUNIONI FOSSE ADUNATO L’ESERCITO (comitiorum causa exercitus eductus esset), O I TRIBUNI AVESSERO INDETTO UN CONCILIO DELLA PLEBE (aut plebi concilium tribuni edixissent), O QUALCUNO TRA I MAGISTRATI (VI…) AVESSE CHIAMATO IN ADUNANZA (aut aliquis ex magistratibus ad contionem voca(vi)sset); E OVUNQUE VI FOSSE UNA MOLTITUDINE, DECRETARONO CHE VI DOVESSE ESSERE LÌ ANCHE UN REGGITORE DELLA FOLLA (et ubicumque multitudo esset, ibi et legitimum rectorem multitudinis censebant esse debere).
-
[12] quales primum nocturnos coetus, deinde promiscuos mulierum ac virorum esse creditis? [13] si quibus aetatibus initientur mares sciatis, non misereat vos eorum solum, sed etiam pudeat. hoc sacramento initiatos iuvenes milites faciendos censetis, Quirites?
DI CHE TIPO CREDETE CHE FOSSERO LE RIUNIONI (quales esse creditis), DAPPRIMA NOTTURNE E POI MISTE DI DONNE E UOMINI (primum nocturnos coetus, deinde promiscuos mulierum ac virorum)? SE SAPESTE A QUALI ETÀ FOSSERO INIZIATI I MASCHI (si quibus aetatibus initientur mares sciatis), NON SOLO VI ASSALIREBBE LA MISERIA DI ESSI, MA VI ASSALIREBBE ANCHE IL PUDORE (non misereat vos eorum solum, sed etiam pudeat). DECRETATE/RITENETE GIUSTO CHE SIANO DA RENDERE SOLDATI (milites faciendos censetis, Quirites) DEI GIOVANI INIZIATI A QUESTO RITUALE, QUIRITI (hoc sacramento initiatos iuvenes)?
-
[14] his ex obsceno sacrario eductis arma committenda? hi cooperti stupris suis alienisque pro pudicitia coniugum ac liberorum vestrorum ferro decernent?
(RITENETE GIUSTO CHE…) SIANO DA DESTINARE DELLE ARMI A COSTORO, TRATTI FUORI DA UN OSCENO SANTUARIO (his ex obsceno sacrario eductis arma committenda)? COSTORO COMBATTERANNO COL FERRO PER/INDIFESA DELLA PUDICIZIA DELLE VOSTRE MOGLI E FIGLI (hi pro pudicitia coniugum ac liberorum vestrorum ferro decernent), COPERTI/INFANGATI DAGLI STUPRI LORO E DEGLI ALTRI (cooperti stupris suis alienisque)?
.
16. “minus tamen esset si flagitiis tantum effeminati forent—ipsorum id magna ex parte dedecus erat—a facinoribus manus, mentem a fraudibus abstinuissent: [2] numquam tantum malum in re publica fuit, nec ad plures nec ad plura pertinens.
UNA COSA MENO GRANDE/MENO GRAVE SAREBBE TUTTAVIA SE FOSSERO DIVENUTI EFFEMINATI SOLTANTO PER I PECCATI (minus tamen esset si flagitiis tantum effeminati forent) – CIÒ ERA LA VERGOGNA DI GRAN PARTE DI ESSI (ipsorum id magna ex parte dedecus erat) - PER I/DOVUTI AI CRIMINI DI MANO (a facinoribus manus), (MA…) AVESSERO ASTENUTO LA (LORO…) MENTE DALLE FRODI (mentem a fraudibus abstinuissent): MA VI FU TANTO MALE NELLO STATO (numquam tantum malum in re publica fuit,) NÉ PERTINENTE A/RIGUARDANTE MOLTI E MOLTE COSE/CRIMINI (nec ad plures nec ad plura pertinens).
-
quidquid his annis libidine, quidquid fraude, quidquid scelere peccatum est, ex illo uno sacrario scitote ortum esse.
QUALSIASI COSA/CRIMINE IN QUESTI ANNI È STATA COMMESSO PER LIBIDINE (quidquid his annis peccatum est libidine), QUALSIASI COSA PER FRODE, QUALSIASI COSA PER MALVAGITÀ (quidquid fraude, quidquid scelere), DA QUEL SOLO SACRARIO SAPPIATE CHE È SORTA (ex illo uno sacrario scitote ortum esse).
-
[3] necdum omnia in quae coniurarunt edita facinora habent. adhuc privatis noxiis, quia nondum ad rem publicam opprimendam satis virium est, coniuratio sese impia tenet.
NÉ ANCORA TUTTI I MISFATTI PER CUI CONGIURARONO (necdum omnia in quae coniurarunt facinora) (LI…) HANNO TRADOTTI IN REALTÀ (edita habent). FINORA AI CRIMINI PRIVATI L’EMPIA CONGIURA SI MANTIENE (adhuc privatis noxiis coniuratio sese impia tenet), POICHÉ NON VI È ANCORA SUFFICIENZA DI FORZE (quia nondum satis virium est) PER ATTACCARE LO STATO (ad rem publicam opprimendam).
-
crescit et serpit cotidie malum. iam maius est quam ut capere id privata fortuna possit: ad summam rem publicam spectat.
CRESCE E SERPEGGIA OGGI IL MALE (crescit et serpit cotidie malum), GIÀ È PIÙ GRANDE (iam maius est) DI QUANTO POSSA CONTENERE ESSO/CONTENERLO (quam ut capere id) LA SORTE PRIVATA/DEI PRIVATI CITTADINI (privata fortuna possit): GUARDA/AMBISCE ALLA SOMMA REPUBBLICA/ALLO STATO STESSO (ad summam rem publicam spectat).
-
[4] nisi praecavetis, Quirites, iam huic diurnae, legitime ab consule vocatae, par nocturna contio esse poterit.
SE NON L’AVRETE BANDITA, QUIRITI (nisi praecavetis, Quirites), GIÀ/PRESTO (OLTRE…) A QUESTA DIURNA. GIUSTAMENTE INVOCATA/DENUNCIATA DA UN CONSOLE (iam huic diurnae, legitime ab consule vocatae), POTRÀ ESSERCI UNA EGUALE ADUNATA NOTTURNA (par nocturna contio esse poterit).
-
nunc illi vos singuli universos contionantes timent: iam ubi vos dilapsi domos et in rura vestra eritis, illi coierint, consultabunt de sua salute simul ac vestra pernicie: tum singulis vobis universi timendi erunt.
PER ORA QUELLI SINGOLI/DIVISI TRA LORO (nunc illi singuli) VI TEMONO TUTTI ASSIEME RIUNITI (vos universos contionantes timent): PRESTO QUANDO (iam ubi) VOI SPARPAGLIATI NELLE CASE E NEI VOSTRI CAMPI SARETE/VI TROVERETE (vos dilapsi domos et in rura vestra eritis), QUELLI SI RIUNIRANNO (illi coierint), SI CONSULTERANNO SULLA PROPRIA SALUTE E AL TEMPO STESSO SULLA VOSTRA DEBOLEZZA (consultabunt de sua salute simul ac vestra pernicie): ALLORA DA VOI SINGOLI/SEPARATI TRA DI VOI ESSI TUTTI INSIEME/UNITI TRA LORO SARANNO DA TEMERE (tum singulis vobis universi timendi erunt).
-
[5] optare igitur unusquisque vestrum debet ut bona mens suis omnibus fuerit. si quem libido, si furor in illum gurgitem abripuit, illorum eum, cum quibus in omne flagitium et facinus coniuravit, non suum iudicet esse.
DUNQUE CIASCUNO DI VOI DEVE SPERARE CHE PER TUTTI I SUOI SIA STATA/RIMASTA BUONA LA MENTE//CHE TUTTI I PROPRI CONGIUNTI ABBIANO MANTENUTO UNA MENTE SANA (optare igitur unusquisque vestrum debet ut bona mens suis omnibus fuerit), (E…) SE LA LIBIDINE, SE IL FURORE HA/HANNO FATTO CADERE QUALCUNO IN QUEL GORGO (si (ali)quem libido, si furor in illum gurgitem abripuit), EGLI LO GIUDICHI ESSERE DI QUELLI COI QUALI HA CONGIURATO VERSO/IN FAVORE DI OGNI PECCATO E CRIMINE (illorum eum iudicet esse, cum quibus in omne flagitium et facinus coniuravit), NON SUO (non suum).
-
[6] ne quis etiam errore labatur vestrum, Quirites, non sum securus. nihil enim in speciem fallacius est quam prava religio.
NON SONO SICURO, QUIRITI (Quirites, non sum securus), CHE ANCHE UN QUALCUNO DI VOI NON SIA SCIVOLATO NELL’ERRORE (ne quis etiam errore labatur vestrum); NULLA INFATTI È PIÙ FALLACE/INGANNEVOLE NELL’IMMAGINE CHE UNA RELIGIONE PERVERSA (nihil enim in speciem fallacius est quam prava religio).
-
[7] ubi deorum numen praetenditur sceleribus, subit animum timor, ne fraudibus humanis vindicandis divini iuris aliquid immixtum violemus. hac vos religione innumerabilia decreta pontificum, senatus consulta, haruspicum denique responsa liberant.
LADDOVE LA POTENZA DEGLI DEI VIENE USATA COME PRETESTO PER DEI CRIMINI (ubi deorum numen praetenditur sceleribus), UN TIMORE SI INSINUA NELL’ANIMA, (QUELLO…) CHE QUALCOSA DI PURO/LA PUREZZA DELLA LEGGE DIVINA VIOLIAMO ATTRAVERSO INGANNI UMANI DA PUNIRE/CHE MERITANO UNA PUNIZIONE (subit animum timor, ne fraudibus humanis vindicandis divini iuris aliquid immixtum violemus); DA QUESTA RELIGIONE INNUMEREVOLI DECRETI DEI PONTEFICI, CONSULTE DEL SENATO, E INFINE RESPONSI DEGLI ARUSPICI VI LIBERANO/ALLONTANANO (vos hac religione innumerabilia decreta pontificum, senatus consulta, haruspicum denique responsa liberant).
-
[8] quotiens hoc patrum avorumque aetate negotium est magistratibus datum uti sacra externa fieri vetarent, sacrificulos vatesque foro circo urbe prohiberent, vaticinos libros conquirerent comburerentque, omnem disciplinam sacrificandi praeterquam more Romano abolerent.
TANTE VOLTE (quotiens) QUESTO COMPITO FU DATO AI MAGISTRATI (hoc negotium est magistratibus datum), AL TEMPO DEI PADRI E DEGLI AVI (patrum avorumque aetate), DI VIETARE DEI CULTI STRANIERI (uti sacra externa fieri vetarent), DI PROIBIRE IMMOLATORI E VATI NEL FORO, NEL CIRCO, NELLA CITTÀ (sacrificulos vatesque foro circo urbe prohiberent), DI CONFISCARE I LIBRI VATICINALI E BRUCIARLI (vaticinos libros conquirerent comburerentque), DI ABOLIRE OGNI DISCIPLINA SACRIFICALE RRANNE CHE SECONDO IL COSTUME ROMANO (omnem disciplinam sacrificandi praeterquam more Romano abolerent).
-
[9] iudicabant enim prudentissimi viri omnis divini humanique iuris nihil aeque dissolvendae religionis esse, quam ubi non patrio sed externo ritu sacrificaretur.
UOMINI SAGGISSIMI INFATTI, CREDEVANO CHE NULLA VI FOSSE DELLA RELIGIONE DA DISSOLVERE GIUSTAMENTE (iudicabant enim prudentissimi viri nihil aeque dissolvendae religionis esse) DI OGNI/PER QUANTO RIGUARDA OGNI LEGGE UMANA E DIVINA (omnis divini humanique iuris), SE NON DOVE (quam ubi: espressione con valore avversativo) SIA SACRIFICATO/SI SACRIFICHI NON SECONDO QUELLO PATRIO, MA UN RITO STRANIERO (non patrio sed externo ritu sacrificaretur).
-
[10] haec vobis praedicenda ratus sum, ne qua superstitio agitaret animos vestros, cum demolientes nos Bacchanalia discutientesque nefarios coetus cerneretis.
HO CREDUTO CHE QUESTE COSA DEBBANO ESSERVI ANNUNCIATE, AFFINCHÉ UNA QUALCHE SUPERSTIZIONE NON AGITASSE I VOSTRI ANIMI (haec vobis praedicenda ratus sum, ne qua superstitio agitaret animos vestros), QUALORA CI VEDESTE (cum nos demolientes Bacchanalia discutientesque nefarios coetus cerneretis) MENTRE DEMOLIAMO I BACCANALI E ABBATTIAMO LE NEFASTE RIUNIONI (demolientes Bacchanalia discutientesque nefarios coetus)
-
[11] omnia diis propitiis volentibusque faciemus; qui quia suum numen sceleribus libidinibusque contaminari indigne ferebant, ex occultis ea tenebris in lucem extraxerunt, nec patefieri, ut impunita essent, sed ut vindicarentur et opprimerentur, voluerunt.
GLI DEI ESSENDO PROPIZI E VOLENTI/D’ACCORDO (diis propitiis volentibusque) FAREMO TUTTE (QUESTE…) COSE (omnia faciemus); I QUALI/QUELLI, POICHÉ RITENEVANO CHE INDEGNAMENTE IL LORO POTERE FOSSE CONTAMINATO DA CRIMINI E LICENZIOSITÀ (qui quia suum numen sceleribus libidinibusque contaminari indigne ferebant), QUESTE COSE TRASSERO DALLE TENEBRE ALLA LUCE (ex occultis ea tenebris in lucem extraxerunt), NÉ VOLLERO ESSERE (ESSE…) SVELATE (nec patefieri voluerunt ) PERCHÉ FOSSERO IMPUNITE, MA PERCHÉ FOSSERO PUNITE E CONTRASTATE (ut impunita essent, sed ut vindicarentur et opprimerentur).
-
[12] senatus quaestionem extra ordinem de ea re mihi collegaeque meo mandavit. nos quae ipsis nobis agenda sunt impigre exsequemur; vigiliarum nocturnarum curam per urbem minoribus magistratibus mandavimus.
IL SENATO DEMANDATO A ME E AL MIO COLLEGA UNA INCHIESTA FUORI DALL’ORDINARIO/SPECIALE SU QUESTA COSA (senatus quaestionem extra ordinem de ea re mihi collegaeque meo mandavit); NOI LE COSE CHE SECONDO NOI STESSI SONO DA FARE, LE FAREMO SENZA ESITAZIONE (nos quae ipsis nobis agenda sunt impigre exsequemur); ABBIAMO DEMANDATO A MAGISTRATI MINORI LA SORVEGLIANZA PER L’URBE DELLE VEGLIE NOTTURNE/ATTIVITÀ NOTTURNE (vigiliarum nocturnarum curam per urbem minoribus magistratibus mandavimus).
-
[13] vos quoque aequum est, quae vestra munia sunt, quo quisque loco positus erit, quod imperabitur, impigre praestare, et dare operam, ne quid fraude noxiorum periculi aut tumultus oriatur.”
È GIUSTO CHE ANCHE VOI VI OCCUPIATE SENZA ESITAZIONE (vos quoque aequum est impigre praestare) DELLE COSE/OCCUPAZIONI CHE SONO VOSTRE FUNZIONI (quae vestra munia sunt), NEL LUOGO IN CUI ( loco quo) CIASCUNO SARÀ POSTO/SI TROVERÀ (quisque positus erit), CHE COMANDERÀ/SU CUI ESERCITERÀ IL COMANDO (quod imperabitur), E CHE DIATE L’OPERA AFFINCHÉ NON SORGA/ACCADA CON L’INGANNO (et dare operam, ne fraude oriatur) QUALCOSA DI PERICOLO/UN QUALCHE PERICOLO DI DELITTI/DI EVENTI DELITTUOSI (quid periculi noxiorum) O UN TUMULTO (aut tumultus).



Commenti