top of page

POMPEO VIENE SPINTO A COMBATTERE FRONTALMENTE CONTRO CESARE... (Plutarco; Vita di Pompeo: 67,68)

  • Immagine del redattore: Adriano Torricelli
    Adriano Torricelli
  • 5 giorni fa
  • Tempo di lettura: 15 min

POMPEO VIENE SPINTO A COMBATTERE FRONTALMENTE CONTRO CESARE...

(Plutarco; Vita di Pompeo: 67,68)

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

Siamo alla vigilia della battaglia di Farsalo, lo scontro che decreterà la vittoria di Cesare su Pompeo.

Pompeo ha ben chiara la strategia da seguire: logorare gli eserciti cesariani e non cercare lo scontro frontale contro di essi: troppo superiori sono infatti le forze del nemico per affrontarle in uno scontro diretto.

Ma qualcosa cambia nei suoi progetti. Voci insistenti infatti lo diffamano, vedendo nella sua strategia attendista qualcosa di sospetto, o quantomeno di disdicevole. Pompeo è addirittura accusato da alcuni di combattere non contro Cesare ma contro il Senato e la Patria, e di avere come scopo il mantenimento del potere, anziché la sconfitta del nemico di Roma.

“Così, anche se affrontava i nemici senza tremare, si trovava ad essere oggetto di accuse e pubbliche critiche, secondo cui egli non contro Cesare combatteva, ma contro la Patria e il Senato, dal momento che il suo obiettivo era, attraverso il potere universale, continuare a comandare per sempre su insigni cittadini dell’Impero, usandoli come servi e guardie del corpo” - οὕτω δὲ παρακολουθῶν ἀτρέμα τοῖς πολεμίοις ἐν αἰτίαις ἦν καὶ καταβοήσεσιν ὡς οὐ Καίσαρα καταστρατηγῶν, ἀλλὰ τὴν πατρίδα καὶ τὴν βουλήν, ὅπως διὰ παντὸς ἄρχῃ καὶ μηδέποτε παύσηται τοῖς ἀξιοῦσι τῆς οἰκουμένης ἄρχειν χρώμενος ὑπηρέταις καὶ δορυφόροις.

Plutarco ha a più riprese sottolineato come la debolezza di Pompeo consista nella sua eccessiva docilità e sudditanza di fronte al giudizio altrui, e anche qui lo ribadisce:

“Queste e molte cose di tale tenore dicendo la gente, Pompeo venne piegato – lui, uomo sempre timoroso riguardo alla propria fama e vergognoso davanti agli amici – e indotto a seguire le aspirazioni e i progetti di questi ultimi, abbandonando i suoi saggi intendimenti” (ταῦτα καὶ τὰ τοιαῦτα πολλὰ λέγοντες ἄνδρα δόξης ἥττονα καὶ τῆς πρὸς τοὺς φίλους αἰδοῦς τὸν Πομπήϊον ἐξεβιάσαντο καὶ συνεπεσπάσαντο ταῖς ἑαυτῶν ἐλπίσι καὶ ὁρμαῖς ἐπακολουθῆσαι, προέμενον τοὺς ἀρίστους λογισμούς).

Proprio per questo egli cede, e decide in ultimo di attaccare frontalmente Cesare. Il risultato sarà la battaglia di Farsalo, che decreterà la sua sconfitta e, dopo poco, la sua morte.

-

Anticipata da un segno celeste, una grande luce in cielo e una specie di fiamma che cade sull’accampamento di Pompeo, avrà dunque inizio la grande battaglia di Farsalo, accolta da Cesare con grande esultanza, dal momento che – dice –

“è giunto alla fine il giorno agognato, in cui non combatteremo più contro la fame e la miseria, ma contro uomini in carne ed ossa! (Καῖσαρ εἰπὼν τὴν προσδοκωμένην ἥκειν ἡμέραν, ἐν ᾗ πρὸς ἄνδρας, οὐ πρὸς λιμὸν οὐδὲ πενίαν μαχοῦνται...)”

Era proprio ciò che Pompeo non doveva fare, ma che invece farà dietro le pressioni ricevute dai suoi stessi alleati…

.

.

Testo greco:

-

67. ταῦτα ψηφισάμενος ἐδίωκε Καίσαρα, μάχης μὲν ἐγνωκὼς ἀπέχεσθαι, πολιορκεῖν δὲ καὶ τρίβειν ταῖς ἀπορίαις ἐγγύθεν ἐπακολουθῶν, καὶ γὰρ ἄλλως ταῦτα συμφέρειν ἡγεῖτο, καὶ λόγος τις εἰς αὐτὸν ἧκεν ἐν τοῖς ἱππεῦσι φερόμενος, ὡς χρὴ τάχιστα τρεψαμένους Καίσαρα συγκαταλύειν κἀκεῖνον αὐτόν. [2] ἔνιοι δέ φασι διὰ τοῦτο καὶ Κάτωνι μηδὲν ἄξιον σπουδῆς χρήσασθαι Πομπήϊον, ἀλλὰ καὶ πορευόμενον ἐπὶ Καίσαρα πρὸς θαλάσσῃ καταλιπεῖν ἐπὶ τῆς ἀποσκευῆς, φοβηθέντα μὴ Καίσαρος ἀναιρεθέντος ἀναγκάσῃ κἀκεῖνον εὐθὺς ἀποθέσθαι τὴν ἀρχήν, οὕτω δὲ παρακολουθῶν ἀτρέμα τοῖς πολεμίοις ἐν αἰτίαις ἦν καὶ καταβοήσεσιν ὡς οὐ Καίσαρα καταστρατηγῶν, ἀλλὰ τὴν πατρίδα καὶ τὴν βουλήν, ὅπως διὰ παντὸς ἄρχῃ καὶ μηδέποτε παύσηται τοῖς ἀξιοῦσι τῆς οἰκουμένης ἄρχειν χρώμενος ὑπηρέταις καὶ δορυφόροις. [3] Δομέτιος δὲ αὐτὸν Ἀηνόβαρβος Ἀγαμέμνονα καλῶν καὶ βασιλέα βασιλέων ἐπίφθονον ἐποίει. καὶ Φαώνιος οὐχ ἧττον ἦν ἀηδὴς τῶν παρρησιαζομένων: ἀκαίρως ἐν τῷ σκώπτειν, ‘ἄνθρωποι,’ βοῶν, ‘ οὐδὲ τῆτες ἔσται τῶν ἐν Τουσκλάνῳ σύκων μεταλαβεῖν;’ Λεύκιος δὲ Ἀφράνιος ὁ τὰς ἐν Ἰβηρίᾳ δυνάμεις ἀποβαλὼν ἐν αἰτίᾳ προδοσίας γεγονώς, τότε δὲ τὸν Πομπήϊον ὁρῶν φυγομαχοῦντα, θαυμάζειν ἔλεγε τοὺς κατηγοροῦντας αὐτοῦ, πῶς πρὸς τὸν ἔμπορον τῶν ἐπαρχιῶν οὐ μάχονται προελθόντες.

[4] ταῦτα καὶ τὰ τοιαῦτα πολλὰ λέγοντες ἄνδρα δόξης ἥττονα καὶ τῆς πρὸς τοὺς φίλους αἰδοῦς τὸν Πομπήϊον ἐξεβιάσαντο καὶ συνεπεσπάσαντο ταῖς ἑαυτῶν ἐλπίσι καὶ ὁρμαῖς ἐπακολουθῆσαι, προέμενον τοὺς ἀρίστους λογισμούς, ὅπερ οὐδὲ πλοίου κυβερνήτῃ, μήτιγε τοσούτων ἐθνῶν καὶ δυνάμεων αὐτοκράτορι στρατηγῷ παθεῖν ἦν προσῆκον. [5] ὁ δὲ τῶν μὲν ἰατρῶν τοὺς μηδέποτε χαριζομένους ταῖς ἐπιθυμίαις ἐπῄνεσεν, αὐτὸς δὲ τῷ νοσοῦντι τῆς στρατιᾶς ἐνέδωκε, δείσας ἐπὶ σωτηρίᾳ λυπηρὸς γενέσθαι, πῶς γὰρ ἄν τις φήσειεν ὑγιαίνειν ἐκείνους τοὺς ἄνδρας, ὧν οἱ μὲν ὑπατείας ἤδη καὶ στρατηγίας ἐν τῷ στρατοπέδῳ περινοστοῦντες ἐμνῶντο, Σπινθῆρι δὲ καὶ Δομετίῳ καὶ Σκηπίωνι περὶ τῆς Καίσαρος ἀρχιερωσύνης ἔριδες ἦσαν καὶ φιλονεικίαι καὶ δεξιώσεις; [6] ὥσπερ αὐτοῖς Τιγράνου τοῦ Ἀρμενίου παραστρατοπεδεύοντος ἢ τοῦ Ναβαταίων βασιλέως, ἀλλ᾽ οὐ Καίσαρος ἐκείνου καὶ τῆς δυνάμεως ᾗ χιλίας μὲν ᾑρήκει πόλεις κατὰ κράτος, ἔθνη δὲ πλείονα τριακοσίων ὑπῆκτο, Γερμανοῖς δὲ καὶ Γαλάταις μεμαχημένος ἀήττητος ὅσας οὐκ ἄν τις ἀριθμήσαι μάχας, ἑκατὸν μυριάδας αἰχμαλώτων ἔλαβεν, ἑκατὸν δὲ ἀπέκτεινε τρεψάμενος ἐκ παρατάξεως.

.

68. ἀλλ᾽ ὅμως ἐγκείμενοι καὶ θορυβοῦντες, ἐπεὶ κατέβησαν εἰς τὸ Φαρσάλιον πεδίον, ἠνάγκασαν βουλὴν προθεῖναι τὸν Πομπήϊον, ἐν ᾗ Λαβιηνὸς ὁ τῶν ἱππέων ἄρχων πρῶτος ἀναστὰς ὤμοσε μὴ ἀναχωρήσειν ἐκ τῆς μάχης, εἰ μὴ τρέψαιτο τοὺς πολεμίους: τὰ δὲ αὐτὰ καὶ πάντες ὤμνυσαν. [2] τῆς δὲ νυκτὸς ἔδοξε κατὰ τοὺς ὕπνους Πομπήϊος εἰς τὸ θέατρον εἰσιόντος αὐτόν κροτεῖν τὸν δῆμον, αὐτὸς δὲ κοσμεῖν ἱερὸν Ἀφροδίτης νικηφόρου πολλοῖς λαφύροις. καὶ τὰ μὲν ἐθάρρει, τὰ δὲ ὑπέθραττεν αὐτὸν ἡ ὄψις, δεδοικότα μὴ τῷ γένει τῷ Καίσαρος εἰς Ἀφροδίτην ἀνήκοντι δόξα καὶ λαμπρότης ἀπ᾽ αὐτοῦ γένηται: καὶ πανικοί τινες θόρυβοι διᾴττοντες ἐξανέστησαν αὐτόν. [3] ἑωθινῆς δὲ φυλακῆς ὑπὲρ τοῦ Καίσαρος στρατοπέδου πολλὴν ἡσυχίαν ἄγοντος ἐξέλαμψε μέγα φῶς, ἐκ δὲ τούτου λαμπὰς ἀρθεῖσα φλογοειδὴς ἐπὶ τὸ Πομπηΐου κατέσκηψε: καὶ τοῦτο ἰδεῖν φησι Καῖσαρ αὐτὸς ἐπιὼν τὰς φυλακάς. ἅμα δὲ ἡμέρᾳ, μέλλοντος αὐτοῦ πρὸς Σκοτοῦσαν ἀναζευγνύειν καὶ τὰς σκηνὰς τῶν στρατιωτῶν καθαιρούντων καὶ προπεμπόντων ὑποζύγια καὶ θεράποντας, ἧκον οἱ σκοποὶ φράζοντες ὅπλα πολλὰ καθορᾶν ἐν τῷ χάρακι τῶν πολεμίων διαφερόμενα, καὶ κίνησιν εἶναι καὶ θόρυβον ἀνδρῶν ἐπὶ μάχην ἐξιόντων. [4] μετὰ δὲ τούτους ἕτεροι παρῆσαν εἰς τάξιν ἤδη καθίστασθαι τοὺς πρώτους λέγοντες, ὁ μὲν οὖν Καῖσαρ εἰπὼν τὴν προσδοκωμένην ἥκειν ἡμέραν, ἐν ᾗ πρὸς ἄνδρας, οὐ πρὸς λιμὸν οὐδὲ πενίαν μαχοῦνται, κατὰ τάχος πρὸ τῆς σκηνῆς ἐκέλευσε προθεῖναι τὸν φοινικοῦν χιτῶνα: τοῦτο γὰρ μάχης Ῥωμαίοις ἐστὶ σύμβολον. [5] οἱ δὲ στρατιῶται θεασάμενοι μετὰ βοῆς καὶ χαρᾶς τὰς σκηνὰς ἀφέντες ἐφέροντο πρὸς τὰ ὅπλα. καὶ τῶν ταξιαρχῶν ἀγόντων εἰς ἣν ἔδει τάξιν, ἕκαστος, ὥσπερ χορός, ἄνευ θορύβου μεμελετημένως εἰς τάξιν καὶ πρᾴως καθίστατο.

-

.

.

Testo tradotto:

-

67.

Valutate queste cose, si mise a inseguire Cesare. Aveva compreso di dover evitare la battaglia, e deciso che avrebbe assediato e logorato il nemico con svariate difficoltà. E infatti decise di comportarsi diversamente. Inoltre, gli era giunta una voce, portata dalla cavalleria, che bisognasse, appena sbarazzatisi di Cesare, uccidere anche lui. Alcuni dicono che anche per questo Pompeo ritenesse che Catone non fosse per nulla affidabile in azioni importanti, e che quando andò contro Cesare in mare, lo lasciasse nelle retrovie, temendo che – una volta ucciso Cesare – sarebbe stato costretto anche lui a rinunciare al potere.

Così, anche se affrontava i nemici senza tremare, si trovava ad essere oggetto di accuse e pubbliche critiche, secondo le quali egli non combatteva contro Cesare, ma contro la Patria e il Senato, dal momento che il suo obiettivo era, attraverso il potere universale, comandare per sempre su insigni cittadini dell’Impero, usandoli come servi e guardie personali.

Domezio Enobarbo poi, che lo chiamava Agamennone e re dei re, lo rendeva oggetto di invidia, mentre Favonio era per lui non meno fastidioso di coloro che lo criticavano apertamente. Inopportunamente gridò per deriderlo: “Signori, nemmeno quest’anno potremo cogliere fichi nel Tuscolano?” E Licio Afranio, che avendo perduto in Iberia i suoi eserciti era stato accusato di alto tradimento, vedendo che Pompeo evitava ostinatamente la battaglia, diceva di stupirsi del suoi accusatori: come mai non si gettavano addosso a questo venditore di province?

Queste e molte cose di tal tenore diceva la gente, così che Pompeo venne piegato – lui, uomo sempre timoroso riguardo alla propria fama e vergognoso davanti agli amici – e indotto a seguire le aspirazioni e i progetti di questi ultimi, abbandonando i suoi saggi intendimenti. E se questa è una cosa inaccettabile anche per il nocchiero di una nave, a maggior ragione lo è per uno stratego con pieni poteri su tanti popoli e tanti eserciti. Proprio lui, che elogiava i medici che non si lasciavano andare a compiacere i desideri dei pazienti, seguiva adesso la parte più malsana dell’esercito, poiché temeva di non essere in grado di salvare i suoi uomini. In che modo infatti, si potrebbero definire sane delle persone che aspirano già al consolato e alla carica di strateghi quando ancora si aggirano in un campo militare, o Spintero, Domizio e Scipione, che litigavano e complottavano tra loro attorno alla carica di Pontefice massimo, detenuta da Cesare? E tutto questo come se di fronte a loro vi fosse Tigrane, re d’Armenia, o il re dei Nabatei, e non invece quel Cesare che con i suoi eserciti aveva preso migliaia di città con la forza, e sottomesso più di trecento popoli? Che aveva combattuto e vinto contro Germani e Galati battaglie in un numero impossibile per chiunque da contare, che aveva preso prigionieri un milione di soldati e lo stesso numero aveva uccisi dopo averli sbaragliati?

-

68.

E tuttavia essi restavano egualmente in ozio e rumorosi, dopo che erano giunti nella pianura di Farsalo, e costrinsero Pompeo a convocare una consultazione generale, nella quale Labieno, comandante della cavalleria, levatosi per primo in piedi dichiarò che non sarebbe retrocesso nella battaglia, finché non avesse scacciato i nemici. Le stesse cose poi giurarono anche gli altri.

Durante la notte poi, parve in sogno a Pompeo di recarsi a teatro, e che il popolo lo acclamasse, e lui ornasse il tempio di Afrodite apportatrice di vittoria con le spoglie dei nemici. E tutto ciò gli infondeva tanto coraggio quanto paura, dal momento che egli temeva che fama e gloria da lui si trasmettessero alla stirpe di Cesare, in quanto appunto risalente ad Afrodite. Ma improvvisamente, alcuni soldati spaventati e rumorosi lo svegliarono, correndo per il campo.

La guardia mattutina era trascorsa molto pacifica nel campo di Cesare, quando una grande luce lo illuminò; da essa poi si staccò una fiaccola di fuoco che cadde sul campo di Pompeo: una cosa che lo stesso Cesare testimonia di avere visto, mentre si recava dalle guardie.

Durante il giorno, quando ormai Cesare stava per smontare il campo diretto a Scotusa, e mentre i soldati si accingevano a smontare le tende mandando avanti i bagagli e gli schiavi, delle sentinelle giunsero affermando di aver osservato una gran quantità di armi muoversi nei pressi della recinzione del campo nemico, e un gran movimento e rumore di uomini che si apprestavano alla battaglia.

Poco dopo giunsero altre sentinelle riferendo che i primi soldati si erano ormai schierati. Cesare affermò allora che era giunto il giorno agognato, in cui non avrebbero più combattuto contro la fame e la miseria, ma contro uomini in carne ed ossa. E comandò di innalzare in tutta fretta sopra la sua tenda lo stendardo purpureo, che tra i Romani è il segno della battaglia.

I soldati, dopo avere visto ciò, con grida e entusiasmo lasciarono le proprie tende e si lanciarono sulle armi. E mentre i centurioni si disponevano secondo l’ordine designato, ciascun soldato – come fosse parte di un coro – si collocava senza rumore e pacificamente al proprio posto.

.

.

Testo greco spiegato:

-

67.

ταῦτα ψηφισάμενος ἐδίωκε Καίσαρα, μάχης μὲν ἐγνωκὼς ἀπέχεσθαι, πολιορκεῖν δὲ καὶ τρίβειν ταῖς ἀπορίαις ἐγγύθεν ἐπακολουθῶν, καὶ γὰρ ἄλλως ταῦτα συμφέρειν ἡγεῖτο, καὶ λόγος τις εἰς αὐτὸν ἧκεν ἐν τοῖς ἱππεῦσι φερόμενος, ὡς χρὴ τάχιστα τρεψαμένους Καίσαρα συγκαταλύειν κἀκεῖνον αὐτόν.

AVENDO VALUTATO QUESTE COSE, INSEGUIVA CESARE (ταῦτα ψηφισάμενος ἐδίωκε Καίσαρα), AVENDO COMPRESO DI DOVER STARE LONTANO DALLA BATTAGLIA (μάχης μὲν ἐγνωκὼς ἀπέχεσθαι), COMPRENDENDO DI DOVER ASSEDIARE E LOGORARE (I NEMICI…) CON DIFFICOLTA’/TRANELLI DA VICINO (πολιορκεῖν δὲ καὶ τρίβειν ταῖς ἀπορίαις ἐγγύθεν ἐπακολουθῶν), E INFATTI DECISE DI PORTARE AVANTI DIVERSAMENTE QUESTE AZIONI (καὶ γὰρ ἄλλως ταῦτα συμφέρειν ἡγεῖτο), E UN CERTO DISCORSO GLI ERA GIUNTO (καὶ λόγος τις εἰς αὐτὸν ἧκεν) PORTATO NEI/DA ALCUNI CAVALIERI (ἐν τοῖς ἱππεῦσι φερόμενος): CHE BISOGNA IL PRIMA POSSIBILE, DOPO AVERE TOLTO DI MEZZO CESARE, ABBATTERE ANCHE QUELLO STESSO/LO STESSO POMPEO (ὡς χρὴ τάχιστα τρεψαμένους Καίσαρα συγκαταλύειν κἀκεῖνον αὐτόν).

-

[2] ἔνιοι δέ φασι διὰ τοῦτο καὶ Κάτωνι μηδὲν ἄξιον σπουδῆς χρήσασθαι Πομπήϊον, ἀλλὰ καὶ πορευόμενον ἐπὶ Καίσαρα πρὸς θαλάσσῃ καταλιπεῖν ἐπὶ τῆς ἀποσκευῆς, φοβηθέντα μὴ Καίσαρος ἀναιρεθέντος ἀναγκάσῃ κἀκεῖνον εὐθὺς ἀποθέσθαι τὴν ἀρχήν.

ALCUNI DICONO CHE PER QUESTO POMPEO NON USASSE CATONE IN NULLA DEGNO DI ATTENZIONE (ἔνιοι δέ φασι διὰ τοῦτο καὶ Κάτωνι μηδὲν ἄξιον σπουδῆς χρήσασθαι Πομπήϊον), MA LO LASCIASSE ANCHE DAVANTI AL MARE NELLA RETROVIA (ἀλλὰ καὶ πρὸς θαλάσσῃ καταλιπεῖν ἐπὶ τῆς ἀποσκευῆς) MENTRE LUI DI DIRIGEVA CONTRO CESARE (πορευόμενον ἐπὶ Καίσαρα), POICHE’ TEMEVA CHE, UNA VOLTA TOLTO DI MEZZO CESARE, FACESSE IN MODO CHE CHE ANCHE QUELLO/POMPEO SUBITO LASCIASSE IL POTERE (φοβηθέντα μὴ - Καίσαρος ἀναιρεθέντος - ἀναγκάσῃ κἀκεῖνον εὐθὺς ἀποθέσθαι τὴν ἀρχήν).

-

οὕτω δὲ παρακολουθῶν ἀτρέμα τοῖς πολεμίοις ἐν αἰτίαις ἦν καὶ καταβοήσεσιν ὡς οὐ Καίσαρα καταστρατηγῶν, ἀλλὰ τὴν πατρίδα καὶ τὴν βουλήν, ὅπως διὰ παντὸς ἄρχῃ καὶ μηδέποτε παύσηται τοῖς ἀξιοῦσι τῆς οἰκουμένης ἄρχειν χρώμενος ὑπηρέταις καὶ δορυφόροις.

COSI’, PUR INSEGUENDO IMPAVIDAMENTE I NEMICI, ERA NELLE ACCUSE E NEI DISCORSI PUBBLICI (οὕτω δὲ - παρακολουθῶν ἀτρέμα τοῖς πολεμίοις - ἐν αἰτίαις ἦν καὶ καταβοήσεσιν) IL FATTO CHE NON STESSE COMBATTENDO CESARE, MA LA PATRIA E IL SENATO (ὡς οὐ Καίσαρα καταστρατηγῶν, ἀλλὰ τὴν πατρίδα καὶ τὴν βουλήν), IN MODO CHE ATTRAVERSO IL POTERE SU TUTTO (ὅπως διὰ παντὸς ἄρχῃ) NON CESSASSE MAI INOLTRE DI COMANDARE (καὶ μηδέποτε παύσηται) SUI DEGNI/PERSONE DEGNE DELL’IMPERO, USANDOLE COME SERVI E GUARDIE DEL CORPO (τοῖς ἀξιοῦσι τῆς οἰκουμένης ἄρχειν χρώμενος ὑπηρέταις καὶ δορυφόροις).

-

[3] Δομέτιος δὲ αὐτὸν Ἀηνόβαρβος Ἀγαμέμνονα καλῶν καὶ βασιλέα βασιλέων ἐπίφθονον ἐποίει. καὶ Φαώνιος οὐχ ἧττον ἦν ἀηδὴς τῶν παρρησιαζομένων: ἀκαίρως ἐν τῷ σκώπτειν, ‘ἄνθρωποι,’ βοῶν, ‘ οὐδὲ τῆτες ἔσται τῶν ἐν Τουσκλάνῳ σύκων μεταλαβεῖν;’

E DOMEZIO ENOBARBO CHE LO CHIAMAVA AGAMENNONE E RE DEI RE LO RENDEVA OGGETTO DI INVIDIA (Δομέτιος δὲ αὐτὸν Ἀηνόβαρβος Ἀγαμέμνονα καλῶν καὶ βασιλέα βασιλέων ἐπίφθονον ἐποίει), E FAVONIO ERA NON MENO FASTIDIOSO DI COLORO CHE PARLAVANO APERTAMENTE (καὶ Φαώνιος οὐχ ἧττον ἦν ἀηδὴς τῶν παρρησιαζομένων), GRIDANDO INOPPORTUNAMENTE NEL DERIDERLO (ἀκαίρως ἐν τῷ σκώπτειν βοῶν) “UOMINI, NEMMENO QUEST’ANNO (ἄνθρωποι, οὐδὲ τῆτες) SARA’ POSSIBILE RACCOGLIERE I FICHI NEL TUSCOLANO!? (ἔσται τῶν ἐν Τουσκλάνῳ σύκων μεταλαβεῖν;)”

-

Λεύκιος δὲ Ἀφράνιος ὁ τὰς ἐν Ἰβηρίᾳ δυνάμεις ἀποβαλὼν ἐν αἰτίᾳ προδοσίας γεγονώς, τότε δὲ τὸν Πομπήϊον ὁρῶν φυγομαχοῦντα, θαυμάζειν ἔλεγε τοὺς κατηγοροῦντας αὐτοῦ, πῶς πρὸς τὸν ἔμπορον τῶν ἐπαρχιῶν οὐ μάχονται προελθόντες.

E LUCIO AFRANIO, COLUI CHE AVEVA PORTATO VIA LE FORZE PRESENTI IN IBERIA, ESSENDO INCAPPATO NELL’ACCUSA DI TRADIMENTO (Λεύκιος δὲ Ἀφράνιος - ὁ τὰς ἐν Ἰβηρίᾳ δυνάμεις ἀποβαλὼν - ἐν αἰτίᾳ προδοσίας γεγονώς), VEDENDO ALLORA POMPEO CHE FUGGIVA LA BATTAGLIA DIRETTA (τότε δὲ τὸν Πομπήϊον ὁρῶν φυγομαχοῦντα), DICEVA DI MERAVIGLIARSI DEI SUOI ACCUSATORI (θαυμάζειν ἔλεγε τοὺς κατηγοροῦντας αὐτοῦ), DI COME NON COMBATTESSERO, SCAGLIANDOSI CONTRO (πῶς οὐ μάχονται προελθόντες), IL MERCANTE DI PROVINCE (πρὸς τὸν ἔμπορον τῶν ἐπαρχιῶν).

-

[4] ταῦτα καὶ τὰ τοιαῦτα πολλὰ λέγοντες ἄνδρα δόξης ἥττονα καὶ τῆς πρὸς τοὺς φίλους αἰδοῦς τὸν Πομπήϊον ἐξεβιάσαντο καὶ συνεπεσπάσαντο ταῖς ἑαυτῶν ἐλπίσι καὶ ὁρμαῖς ἐπακολουθῆσαι, προέμενον τοὺς ἀρίστους λογισμούς, ὅπερ οὐδὲ πλοίου κυβερνήτῃ, μήτιγε τοσούτων ἐθνῶν καὶ δυνάμεων αὐτοκράτορι στρατηγῷ παθεῖν ἦν προσῆκον.

DICENDO QUESTE COSE E MOLTE DI QUESTO TIPO, ESSI FACEVANO VIOLENZA SU POMPEO (ταῦτα καὶ τὰ τοιαῦτα πολλὰ λέγοντες τὸν Πομπήϊον ἐξεβιάσαντο), UN UOMO SOCCOMBENTE DI FRONTE ALL’OPINIONE E AL PUDORE DAVANTI AGLI AMICI/PUDICO E SPAVENTATO DALL’OPINIONE CHE GLI AMICI AVEVANO DI LUI (ἄνδρα δόξης ἥττονα καὶ τῆς πρὸς τοὺς φίλους αἰδοῦς) E LO TRASCINAVANO A AFFIDARSI ALLE LORO SPERANZE E AI LORO PROGRAMMI (καὶ συνεπεσπάσαντο ταῖς ἑαυτῶν ἐλπίσι καὶ ὁρμαῖς ἐπακολουθῆσαι), MENTRE LUI ABBANDONAVA I SUOI OTTIMI RAGIONAMENTI/PROPOSITI (προέμενον τοὺς ἀρίστους λογισμούς; προ-έμενον: VEDI ALLA FINE DEL TESTO LA DECLINAZIONE DI ίημι), LA QUAL COSA/COSA CHE (ὅπερ) NEMMENO PER UN PILOTA DI NAVE E’ OPPORTUNO SOPPORTARE (οὐδὲ πλοίου κυβερνήτῃ παθεῖν ἦν προσῆκον), TANTO MENO () PER UN GENERALE CHE GOVERNA DA SOLO SU TANTI POPOLI E ESERCITI (μή-τι-γε τοσούτων ἐθνῶν καὶ δυνάμεων αὐτοκράτορι στρατηγῷ).

-

[5] ὁ δὲ τῶν μὲν ἰατρῶν τοὺς μηδέποτε χαριζομένους ταῖς ἐπιθυμίαις ἐπῄνεσεν, αὐτὸς δὲ τῷ νοσοῦντι τῆς στρατιᾶς ἐνέδωκε, δείσας ἐπὶ σωτηρίᾳ λυπηρὸς γενέσθαι.

ED EGLI ELOGIAVA DEI MEDICI QUELLI CHE MAI DAVANO SODDISFAZIONE AI DESIDERI (DEI MALATI…) (ὁ δὲ τῶν μὲν ἰατρῶν τοὺς μηδέποτε χαριζομένους ταῖς ἐπιθυμίαις ἐπῄνεσεν), MA EGLI STESSO SEGUIVA/SI FACEVA CONDIZIONARE DALLA PARTE MALATA DELL’ESERCITO (αὐτὸς δὲ τῷ νοσοῦντι τῆς στρατιᾶς ἐνέδωκε; “τῷ νοσοῦντι”: è un dativo neutro da νοσέω: sono ammalato), TEMENDO DI ESSERE INADEGUATO PER LA SALVEZZA (DELLA SUA PARTE…) (δείσας ἐπὶ σωτηρίᾳ λυπηρὸς γενέσθαι).

-

πῶς γὰρ ἄν τις φήσειεν ὑγιαίνειν ἐκείνους τοὺς ἄνδρας, ὧν οἱ μὲν ὑπατείας ἤδη καὶ στρατηγίας ἐν τῷ στρατοπέδῳ περινοστοῦντες ἐμνῶντο, Σπινθῆρι δὲ καὶ Δομετίῳ καὶ Σκηπίωνι περὶ τῆς Καίσαρος ἀρχιερωσύνης ἔριδες ἦσαν καὶ φιλονεικίαι καὶ δεξιώσεις;

COME INFATTI QUALCUNO POTREBBE DIRE CHE SIANO SANI QUEGLI UOMINI (πῶς γὰρ ἄν τις φήσειεν ὑγιαίνειν ἐκείνους τοὺς ἄνδρας) DEI QUALI QUELLI CHE SI AGGIRANO NELL’ACCAMPAMENTO MILITARE/I CUI UOMINI DI FIDUCIA CHE SI AGGIRAVANO NELL’ACCAMPAMENTO (ὧν οἱ μὲν ἐν τῷ στρατοπέδῳ περινοστοῦντες) AMBIVANO DI GIA’ AL CONSOLATO E ALLA CARICA DI GENERALI (ὑπατείας ἤδη καὶ στρατηγίας ἐμνῶντο), MENTRE D’ALTRO CANTO (δὲ) TRA SPINTERO, DOMIZIO E SCIPIONE VI ERANO CONTESE E AMBIZIONI E INTRIGHI RIGUARDO AL PONTIFICATO DI CESARE/PER EREDITARE LA CARICA PONTIFICALE POSSEDUTA DA CESARE (Σπινθῆρι καὶ Δομετίῳ καὶ Σκηπίωνι περὶ τῆς Καίσαρος ἀρχιερωσύνης ἔριδες ἦσαν καὶ φιλονεικίαι καὶ δεξιώσεις)?

-

[6] ὥσπερ αὐτοῖς Τιγράνου τοῦ Ἀρμενίου παραστρατοπεδεύοντος ἢ τοῦ Ναβαταίων βασιλέως, ἀλλ᾽ οὐ Καίσαρος ἐκείνου καὶ τῆς δυνάμεως ᾗ χιλίας μὲν ᾑρήκει πόλεις κατὰ κράτος, ἔθνη δὲ πλείονα τριακοσίων ὑπῆκτο, Γερμανοῖς δὲ καὶ Γαλάταις μεμαχημένος ἀήττητος ὅσας οὐκ ἄν τις ἀριθμήσαι μάχας, ἑκατὸν μυριάδας αἰχμαλώτων ἔλαβεν, ἑκατὸν δὲ ἀπέκτεινε τρεψάμενος ἐκ παρατάξεως.

(E TUTTO QUESTO ACCADEVA…) COME TROVANDOSI/ SE SI FOSSE TROVATO NELLO SCHIERAMENTO OPPOSTO A ESSI TIGRANE L’ARMENO E IL RE DEI NABATEI (ὥσπερ αὐτοῖς Τιγράνου τοῦ Ἀρμενίου παραστρατοπεδεύοντος ἢ τοῦ Ναβαταίων βασιλέως), E NON PIUTTOSTO (ἀλλ᾽ οὐ) QUEL CESARE E E LA FORZA MILITARE CON CUI (CESARE…) AVEVA CONQUISTATO MIGLIAIA DI CITTA’ CON LA FORZA (Καίσαρος ἐκείνου καὶ τῆς δυνάμεως ᾗ χιλίας μὲν ᾑρήκει πόλεις κατὰ κράτος) E AVEVA SOTTOMESSO POPOLI MAGGIORI DI TRECENTO/PIU’ DI TRECENTO POPOLI (ἔθνη δὲ πλείονα τριακοσίων ὑπῆκτο), E CHE AVEVA COMBATTUTO CONTRO GERMANI E GALATI BATTAGLIE (Γερμανοῖς δὲ καὶ Γαλάταις μεμαχημένος ἀήττητος μάχας) QUANTE NESSUNO (POTREBBE…) CONTARE (ὅσας οὐκ ἄν τις ἀριθμήσαι), CENTO DECINE DI MIGLIAIA DI PRIGIONIERI AVEVA CATTURATO (ἑκατὸν μυριάδας αἰχμαλώτων ἔλαβεν) E CENTO (DECINE DI MIGLIAIA…) AVEVA UCCISO SCACCIANDOLI DAL (LORO…) SCHIERAMENTO (ἑκατὸν δὲ ἀπέκτεινε τρεψάμενος ἐκ παρατάξεως).

68.

ἀλλ᾽ ὅμως ἐγκείμενοι καὶ θορυβοῦντες, ἐπεὶ κατέβησαν εἰς τὸ Φαρσάλιον πεδίον, ἠνάγκασαν βουλὴν προθεῖναι τὸν Πομπήϊον, ἐν ᾗ Λαβιηνὸς ὁ τῶν ἱππέων ἄρχων πρῶτος ἀναστὰς ὤμοσε μὴ ἀναχωρήσειν ἐκ τῆς μάχης, εἰ μὴ τρέψαιτο τοὺς πολεμίους: τὰ δὲ αὐτὰ καὶ πάντες ὤμνυσαν.

MA EGUALMENTE, RESTANDO FERMI/PIGRI E RUMOREGGIANDO, QUANDO GIUNSERO NELLA PIANA DI FARSALO (ἀλλ᾽ ὅμως ἐγκείμενοι καὶ θορυβοῦντες, ἐπεὶ κατέβησαν εἰς τὸ Φαρσάλιον πεδίον), COSTRINGEVANO POMPEO A CONVOCARE IL SENATO (ἠνάγκασαν βουλὴν προθεῖναι τὸν Πομπήϊον), IN CUI LABINIO, CAPO DELLA CAVALLERIA, PER PRIMO STANDO IN PIEDI GIURO’ DI NON RETROCEDERE DALLA BATTAGLIA (ἐν ᾗ Λαβιηνὸς ὁ τῶν ἱππέων ἄρχων πρῶτος ἀναστὰς ὤμοσε μὴ ἀναχωρήσειν ἐκ τῆς μάχης) SE NON AVESSE SBARAGLIATO I NEMICI (εἰ μὴ τρέψαιτο τοὺς πολεμίους); LE STESSE COSE ANCHE TUTTI GLI ALTRI GIURAVANO (τὰ δὲ αὐτὰ καὶ πάντες ὤμνυσαν).

-

[2] τῆς δὲ νυκτὸς ἔδοξε κατὰ τοὺς ὕπνους Πομπήϊος εἰς τὸ θέατρον εἰσιόντος αὐτόν κροτεῖν τὸν δῆμον, αὐτὸς δὲ κοσμεῖν ἱερὸν Ἀφροδίτης νικηφόρου πολλοῖς λαφύροις. καὶ τὰ μὲν ἐθάρρει, τὰ δὲ ὑπέθραττεν αὐτὸν ἡ ὄψις, δεδοικότα μὴ τῷ γένει τῷ Καίσαρος εἰς Ἀφροδίτην ἀνήκοντι δόξα καὶ λαμπρότης ἀπ᾽ αὐτοῦ γένηται: καὶ πανικοί τινες θόρυβοι διᾴττοντες ἐξανέστησαν αὐτόν.

DURANTE LA NOTTE NEI SOGNI POMPEO EBBE L’IMPRESSIONE CHE (τῆς δὲ νυκτὸς ἔδοξε κατὰ τοὺς ὕπνους Πομπήϊος), ANDANDO A TEATRO (εἰς τὸ θέατρον εἰσιόντος; genitivo assoluto, con soggetto sempre Cesare), IL POPOLO LO ACCLAMASSE (αὐτόν κροτεῖν τὸν δῆμον), E CHE EGLI ORNASSE IL TEMPIO DI AFRODITE APPORTATRICE DI VITTORIA CON MOLTI TROFEI (αὐτὸς δὲ κοσμεῖν ἱερὸν Ἀφροδίτης νικηφόρου πολλοῖς λαφύροις), E DA UNA PARTE (καὶ τὰ μὲν→espressione avverbiale) LA VISIONE LO IMBALDANZIVA (ἐθάρρει αὐτὸν ἡ ὄψις), DALL’ALTRA LO SPAVENTAVA (τὰ δὲ ὑπέθραττεν), AVENDO SVILUPPATO IL TIMORE CHE ALLA FAMIGLIA DI CESARE, CHE RISALIVA A AFRODITE, VENISSERO FAMA E GLORIA (δεδοικότα μὴ τῷ γένει τῷ Καίσαρος εἰς Ἀφροδίτην ἀνήκοντι δόξα καὶ λαμπρότης ἀπ᾽ αὐτοῦ γένηται); E LO SVEGLIARONO ALCUNI (SOLDATI…) SPAVENTATI E URLANTI CHE CORREVANO QUA E LA’ (καὶ πανικοί τινες θόρυβοι διᾴττοντες ἐξανέστησαν αὐτόν).

-

[3] ἑωθινῆς δὲ φυλακῆς ὑπὲρ τοῦ Καίσαρος στρατοπέδου πολλὴν ἡσυχίαν ἄγοντος ἐξέλαμψε μέγα φῶς, ἐκ δὲ τούτου λαμπὰς ἀρθεῖσα φλογοειδὴς ἐπὶ τὸ Πομπηΐου κατέσκηψε: καὶ τοῦτο ἰδεῖν φησι Καῖσαρ αὐτὸς ἐπιὼν τὰς φυλακάς.

MENTRE LA GUARDIA MATTUTINA PORTAVA MOLTA PACE/ERA MOLTO TRANQUILLA NEL CAMPO DI CESARE (ἑωθινῆς δὲ φυλακῆς ὑπὲρ τοῦ Καίσαρος στρατοπέδου πολλὴν ἡσυχίαν ἄγοντος), UNA GRANDE LUCE LA ILLUMINO’ (ἐξέλαμψε μέγα φῶς), DA QUESTA UNA FIACCOLA SIMILE A FIAMMA, DOPO ESSERE SALTATA FUORI, RICADDE SU QUELLO DI CESARE (ἐκ δὲ τούτου λαμπὰς ἀρθεῖσα φλογοειδὴς ἐπὶ τὸ Πομπηΐου κατέσκηψε); E QUESTA COSA CESARE STESSO DICE DI AVERE VISTO, ANDANDO DALLE GUARDIE (καὶ τοῦτο ἰδεῖν φησι Καῖσαρ αὐτὸς ἐπιὼν τὰς φυλακάς).

-

ἅμα δὲ ἡμέρᾳ, μέλλοντος αὐτοῦ πρὸς Σκοτοῦσαν ἀναζευγνύειν καὶ τὰς σκηνὰς τῶν στρατιωτῶν καθαιρούντων καὶ προπεμπόντων ὑποζύγια καὶ θεράποντας, ἧκον οἱ σκοποὶ φράζοντες ὅπλα πολλὰ καθορᾶν ἐν τῷ χάρακι τῶν πολεμίων διαφερόμενα, καὶ κίνησιν εἶναι καὶ θόρυβον ἀνδρῶν ἐπὶ μάχην ἐξιόντων.

DURANTE IL GIORNO, STANDO EGLI PER SPOSTARE IL CAMPO A SCOTUSA (ἅμα δὲ ἡμέρᾳ, μέλλοντος αὐτοῦ πρὸς Σκοτοῦσαν ἀναζευγνύειν) E I SOLDATI STANDO PER SMONTARE LE TENDE E MANDARE AVANTI BESTIAME E SERVI (καὶ τὰς σκηνὰς τῶν στρατιωτῶν καθαιρούντων καὶ προπεμπόντων ὑποζύγια καὶ θεράποντας), LE SENTINELLE GIUNGEVANO DICENDO DI AVERE VISTO MOLTE ARMI PORTATE IN GIRO NELLA RECINZIONE DEI NEMICI (ἧκον οἱ σκοποὶ φράζοντες ὅπλα πολλὰ καθορᾶν ἐν τῷ χάρακι τῶν πολεμίων διαφερόμενα), E CHE VI ERA MOVIMENTO E RUMORE DI UOMINI CHE USCIVANO ALLA BATTAGLIA (καὶ κίνησιν εἶναι καὶ θόρυβον ἀνδρῶν ἐπὶ μάχην ἐξιόντων).

-

[4] μετὰ δὲ τούτους ἕτεροι παρῆσαν εἰς τάξιν ἤδη καθίστασθαι τοὺς πρώτους λέγοντες, ὁ μὲν οὖν Καῖσαρ εἰπὼν τὴν προσδοκωμένην ἥκειν ἡμέραν, ἐν ᾗ πρὸς ἄνδρας, οὐ πρὸς λιμὸν οὐδὲ πενίαν μαχοῦνται, κατὰ τάχος πρὸ τῆς σκηνῆς ἐκέλευσε προθεῖναι τὸν φοινικοῦν χιτῶνα: τοῦτο γὰρ μάχης Ῥωμαίοις ἐστὶ σύμβολον.

ASSIEME A QUESTI VE NE ERANO VICINI ALTRI (μετὰ δὲ τούτους ἕτεροι παρῆσαν) CHE DICEVANO CHE GIA’ I PRIMI (SOLDATI…) SI SCHIERAVANO IN ORDINE (εἰς τάξιν ἤδη καθίστασθαι τοὺς πρώτους λέγοντες), DUNQUE CESARE, DICENDO CHE ERA GIUNTO IL GIORNO ATTESO (ὁ μὲν οὖν Καῖσαρ εἰπὼν τὴν προσδοκωμένην ἥκειν ἡμέραν), IN CUI AVREBBERO COMBATTUTO CONTRO UOMINI, NON CONTRO FAME E PENURIA (ἐν ᾗ πρὸς ἄνδρας, οὐ πρὸς λιμὸν οὐδὲ πενίαν μαχοῦνται), COMANDO’ DI INNALZARE IN VELOCITA’/SUBITO DAVANTI ALLA TENDA IL CHITONE ROSSO (κατὰ τάχος πρὸ τῆς σκηνῆς ἐκέλευσε προθεῖναι τὸν φοινικοῦν χιτῶνα): QUESTO INFATTI PER I ROMANI E’ IL SEGNO DELLA BATTAGLIA (τοῦτο γὰρ μάχης Ῥωμαίοις ἐστὶ σύμβολον).

-

[5] οἱ δὲ στρατιῶται θεασάμενοι μετὰ βοῆς καὶ χαρᾶς τὰς σκηνὰς ἀφέντες ἐφέροντο πρὸς τὰ ὅπλα. καὶ τῶν ταξιαρχῶν ἀγόντων εἰς ἣν ἔδει τάξιν, ἕκαστος, ὥσπερ χορός, ἄνευ θορύβου μεμελετημένως εἰς τάξιν καὶ πρᾴως καθίστατο.

I SOLDATI, VEDENDOLO (οἱ δὲ στρατιῶται θεασάμενοι), LASCIANDO CON UN BOATO E CON GIOIA LE TENDE (μετὰ βοῆς καὶ χαρᾶς τὰς σκηνὰς ἀφέντες), SI PORTARONO ALLE ARMI (ἐφέροντο πρὸς τὰ ὅπλα), E ANDANDO I CAPIFILA NELLA POSIZIONE (καὶ τῶν ταξιαρχῶν ἀγόντων εἰς τάξιν) DI CUI C’ERA BISOGNO (ἣν ἔδει), CIASCUNO, COME UN CORO, SENZA RUMORE ESSENDOSI AFFACCENDATO, SI DISPOSE IN ORDINE E PLACIDAMENTE (ἕκαστος, ὥσπερ χορός, ἄνευ θορύβου μεμελετημένως εἰς τάξιν καὶ πρᾴως καθίστατο).

participio aoristo attivo di ίημι

.

participio aoristo medio di ίημι

.

participio aoristo passivo di ίημι


 
 
 

Commenti


3771916210

  • facebook
  • twitter
  • linkedin

©2018 by Latino e Greco (versioni e teoria). Proudly created with Wix.com

bottom of page