LA CACCIA ALL’ELEFANTE IN INDIA (Arriano, L’India: 13)
Aggiornamento: 18 ore fa
LA CACCIA ALL’ELEFANTE IN INDIA
(Arriano, L’India: 13)
.
.
.
.
.
.
.
.
Lo scritto sull’India di Arriano si compone essenzialmente di due parti: una prima che tratta dei costumi e della geografia di questa regione, e una seconda in cui l’autore (basandosi soprattutto sul resoconto di Nearco, per noi oramai perduto) ne descrive l'esplorazione ad opera degli uomini di Alessandro Magno.
Uno dei brani più curiosi della prima parte del libro è quello in cui Arriano ci parla del modo in cui gli Indiani cacciano gli elefanti. Un tipo di caccia assolutamente sconosciuto al resto del mondo, in quanto animali di questo tipo esisterebbero secondo l'autore solo in questa regione (...ἡ δὲ τῶν ἐλεφάντων σφιν θήρη οὐδέν τι ἄλλῃ ἔοικεν, ὅτι καὶ ταῦτα τὰ θηρία οὐδαμοῖσιν ἄλλοισι θηρίοισιν ἐπέοικεν).
Il procedimento si compone di alcune parti in sequenza: a) dapprima i cacciatori approntano una sorta di accampamento militare circondato da un fosso (...ἐν κύκλῳ τάφρον ὀρύσσουσιν, ὅσον μεγάλῳ στρατοπέδῳ ἐναυλίσασθαι), cui si giunge solo attraverso un ponticello mobile; b) in un secondo momento gli elefanti selvaggi, richiamati in esso attraverso alcuni stratagemmi (tra cui la presenza di femmine addomesticate), vi vengono imprigionati (οἱ δὲ ἄνθρωποι αἰσθόμενοι τὴν ἔσοδον τῶν ἐλεφάντων τῶν ἀγρίων, οἱ μὲν αὐτῶν τὴν γέφυραν ὀξέως ἀπεῖλον); c) infine le bestie selvagge, dopo una lunga battaglia, e stremate precedentemente da un periodo di prigionia in cui sono state tenute senza cibo e senza acqua, vengono catturate e portate in altri luoghi dove saranno addestrate e addomesticate (...οὕτω ὦν ἀτρέμα ἴσχουσι, καὶ ταύτῃ γνωσιμαχέοντες ἤδη ἄγονται πρὸς τῶν ἡμέρων).
Bisogna poi notare, anche se Arriano non lo dice esplicitamente, come questo tipo di caccia non comportasse l'uccisione degli animali, ma solo il loro addomesticamento.
.
.
.
.
Testo originale greco:
[13]
θηρέουσι δὲ Ἰνδοὶ τὰ μὲν ἄλλα ἄγρια θηρία κατάπερ καὶ Ἕλληνες, ἡ δὲ τῶν ἐλεφάντων σφιν θήρη οὐδέν τι ἄλλῃ ἔοικεν, ὅτι καὶ ταῦτα τὰ θηρία οὐδαμοῖσιν ἄλλοισι θηρίοισιν ἐπέοικεν. [2] ἀλλὰ τόπον γὰρ ἐπιλεξάμενοι ἄπεδον καὶ καυματώδεα ἐν κύκλῳ τάφρον ὀρύσσουσιν, ὅσον μεγάλῳ στρατοπέδῳ ἐναυλίσασθαι. τῆς δὲ τάφρου τὸ εὖρος ἐς πέντε ὀργυιὰς ποιέονται, βάθος τε ἐς τέσσαρας. [3] τὸν δὲ χόον ὅντινα ἐκβάλλουσιν ἐκ τοῦ ὀρύγματος, ἐπὶ τὰ χείλεα ἑκάτερα τῆς τάφρου ἐπιφορήσαντες ἀντὶ [4] τείχεος διαχρέονται, αὐτοὶ δὲ ἐπὶ τῷ χώματι τῷ ἐπὶ τοῦ χείλεος τοῦ ἔξω τῆς τάφρου σκηνάς σφιν ὀρυκτὰς ποιέονται, καὶ διὰ τούτων ὀπὰς ὑπολείπονται: δι᾽ ὧν φάος τε αὐτοῖσιν ἐσέρχεται καὶ τὰ θηρία προσάγοντα καὶ ἐσελαύνοντα ἐς τὸ ἕρκος σκέπτονται. [5] ἐνθαῦτα ἐντὸς [p. 17] τοῦ ἕρκεος καταστήσαντες τῶν τινας θηλέων τρεῖς ἢ τέσσαρας, ὅσαι μάλιστα τὸν θυμὸν χειροήθεες, μίαν ἔσοδον ἀπολιμπάνουσι κατὰ τὴν τάφρον, γεφυρώσαντες τὴν τάφρον: καὶ ταύτῃ χόον τε καὶ ποίην πολλὴν ἐπιφορέουσι τοῦ μὴ ἀρίδηλον εἶναι τοῖσι θηρίοισι τὴν γέφυραν, μὴ τινα δόλον ὀισθῶσιν. [6] αὐτοὶ μὲν ὦν ἐκποδὼν σφᾶς ἔχουσι κατὰ τῶν σκηνέων τῶν ἐπὶ τῇ τάφρῳ δεδυκότες, οἱ δὲ ἄγριοι ἐλέφαντες ἡμέρης μὲν οὐ πελάζουσι τοῖσιν οἰκεομένοισι, νύκτωρ δὲ πλανέονταί τε πάντη καὶ ἀγεληδὸν νέμονται τῷ μεγίστῳ καὶ γενναιοτάτῳ σφῶν ἑπόμενοι, κατάπερ αἱ βόες τοῖσι ταύροισιν. [7] ἐπεὰν ὦν τῷ ἕρκεϊ πελάσωσι, τήν τε φωνὴν ἀκούοντες τῶν θηλέων καὶ τῆς ὀδμῆς αἰσθόμενοι, δρόμῳ ἵενται ὡς ἐπὶ τὸν χῶρον τὸν πεφραγμένον: ἐκπεριελθόντες δὲ τῆς τάφρου τὰ χείλεα εὖτ᾽ ἄν τῇ γεφύρῃ ἐπιτύχωσι. κατὰ ταύτην ἐς τὸ ἕρκος ὠθέονται. [8] οἱ δὲ ἄνθρωποι αἰσθόμενοι τὴν ἔσοδον τῶν ἐλεφάντων τῶν ἀγρίων, οἱ μὲν αὐτῶν τὴν γέφυραν ὀξέως ἀπεῖλον, οἱ δὲ ἐπὶ τὰς πέλας κώμας ἀποδραμόντες ἀγγέλλουσι τοὺς ἐλέφαντας ὅτι ἐν τῷ ἕρκεϊ ἔχονται. οἳ δὲ ἀκούσαντες ἐπιβαίνουσι τῶν κρατίστων τε καὶ χειροηθεστάτων ἐλεφάντων, ἐπιβάντες δὲ ἐλαύνουσιν ὡς ἐπὶ τὸ ἕρκος, ἐλάσαντες δὲ οὐκ αὐτίκα μάχης ἅπτονται, ἀλλὰ ἐῶσι γὰρ λιμῷ τε ταλαιπωρηθῆναι τοὺς ἀγρίους ἐλέφαντας καὶ ὑπὸ τῷ δίψεϊ δουλωθῆναι. [9] εὖτ᾽ ἂν δέ σφισι κακῶς ἔχειν δοκέωσι, τηνικαῦτα ἐπιστήσαντες αὖθις τὴν γέφυραν ἐλαύνουσί τε ὡς ἐπὶ τὸ ἕρκος, καὶ τὰ μὲν πρῶτα μάχη κατίσταται καρτερὴ τοῖσιν ἡμέροισι τῶν ἐλεφάντων πρὸς τοὺς ἑαλωκότας: [10] ἔπειτα κρατέονται μὲν κατὰ τὸ οἰκὸς οἱ ἄγριοι ὑπό τε τῇ ἀθυμίῃ καὶ τῷ λιμῷ ταλαιπωρεύμενοι. [11] οἳ δὲ ἀπὸ τῶν ἐλεφάντων καταβάντες παρειμένοισιν ἤδη τοῖσιν ἀγρίοισι τοὺς πόδας ἄκρους συνδέουσιν, [p. 18] ἔπειτα ἐγκελεύονται τοῖσιν ἡμέροισι πληγῇσι σφᾶς κολάζειν πολλῇσιν, ἔστ᾽ ἂν ἐκεῖνοι ταλαιπωρεύμενοι ἐς γῆν πέσωσι. παραστάντες δὲ βρόχους περιβάλλουσιν αὐτοῖσι κατὰ τοὺς αὐχένας, καὶ αὐτοὶ ἐπιβαίνουσι κειμένοισι. [12] τοῦ δὲ μὴ ἀποσείεσθαι τοὺς ἀμβάτας μηδέ τι ἄλλο ἀτάσθαλον ἐργάζεσθαι, τὸν τράχηλον αὐτοῖσιν ἐν κύκλῳ μαχαιρίῳ ὀξέι ἐπιτέμνουσι, καὶ τὸν βρόχον κατὰ τὴν τομὴν περιδέουσιν, ὡς ἀτρέμα ἔχειν τὴν κεφαλήν τε καὶ τὸν τράχηλον ὑπὸ τοῦ ἕλκεος. [13] εἰ γὰρ περιστρέφοιντο ὑπὸ ἀτασθαλίης, τρίβεται αὐτοῖσι τὸ ἕλκος ὑπὸ τῷ κάλῳ. οὕτω ὦν ἀτρέμα ἴσχουσι, καὶ ταύτῃ γνωσιμαχέοντες ἤδη ἄγονται πρὸς τῶν ἡμέρων.
.
.
Traduzione letteraria:
[13]
1 Gli Indiani, come del resto anche i Greci, cacciano tutte le fiere, ma praticano pure un tipo caccia – quella agli Elefanti – che non somiglia a nessun’altra, anche perché tali bestie non assomigliano a nessun altro animale.
2. Essi infatti, dopo aver scelto un luogo piano e assolato, vi scavano una fossa circolare, come se volessero delimitare un grande accampamento militare. La fossa ha un’ampiezza di circa cinque orgie e una profondità di circa quattro.
3. Un po’ della terra estratta dalla buca scavata la accumulano sui due bordi della fossa, usandola per fare delle specie di mura. 4. Poi scavano per se stessi delle tane sotterranee, in corrispondenza del terrapieno posto sul bordo esterno della fossa, lasciandovi delle aperture attraverso le quali possa entrare della luce, per poter osservare le bestie che avanzano e si dirigono verso il recinto.
5. A quel punto, dopo aver fatto entrare nel recinto tre o quattro femmine, il cui temperamento è però estremamente mansueto, lasciano una sola via di accesso dal fosso, mettendo appunto un ponticello sopra al fosso stesso. Vi pongono poi molta terra e mangime, cosicché l’esistenza del ponte non sia evidente, e le bestie non subodorino alcun inganno.
6. Gli uomini dunque si tengono lontano dalla traiettoria delle bestie, scendendo nelle tane poste all’interno della fossa. Gli elefanti selvatici invece, se di giorno evitano di avvicinarsi a quelli domestici, di notte vagano un po’ ovunque muovendosi in gruppo, seguendo, come fanno le vacche coi tori, la bestia più grande e più nobile tra loro.
7. E quando si avvicinano al recinto, dal momento che odono la voce delle femmine e ne sentono l’odore, si dirigono di corsa in direzione del campo cintato, e avvicinandosi ai bordi del fosso e incontrandovi il ponticello, sono spinti attraverso esso all’interno del recinto.
8. Allora gli uomini che hanno assistito all’arrivo degli elefanti selvatici, in parte tolgono prontamente il ponticello, in parte, dopo aver raggiunto i villaggi vicino, annunciano che gli elefanti si trovano all’interno del recinto. Dopo avere udito ciò, essi raggiungono le bestie migliori e più mansuete e, avendole montate, si spingono nei pressi del recinto. Tuttavia, una volta giuntivi non ingaggiano subito battaglia ma aspettano che gli elefanti selvatici vengano piegati dalla fame e sfiniti dalla sete.
9. Quando sembra loro che essi siano malmessi, solo allora, dopo aver posto di nuovo il ponticello, si spingono nel recinto dove, in un primo momento, viene ingaggiata una dura battaglia tra gli elefanti domestici e quelli appena catturati. 10. E in un secondo momento, quelli selvatici, piegati dalla paura e dalla fame, sono inevitabilmente sconfitti.
11. Gli uomini allora, scendendo dagli elefanti, legano i piedi anteriori delle bestie oramai sfinite e costringono quelle addomesticate a flagellarle con molti colpi, finché esse, oramai sfiancate, cadano a terra. E stando loro addosso gli legano delle corde attorno al collo e salgono loro sopra, che oramai giacciono inerti.
12. Affinché poi non si scuotano di dosso i loro cavalieri o compiano azioni violente, ne incidono circolarmente il collo con una lama affilata e fanno passare il laccio attorno all’incisione, così da tener fermi la testa e la trachea a causa della ferita.
13. Qualora difatti le bestie si imbizzarrissero per un moto di ribellione, la ferita verrebbe sfregata dalla corda. Così dunque esse si mettono in riga e, lì per lì mutando il loro atteggiamento, si lasciano oramai condurre avanti da quelle addomesticate.
.
.
Traduzione spiegata:
[13]
θηρέουσι δὲ Ἰνδοὶ τὰ μὲν ἄλλα ἄγρια θηρία κατάπερ καὶ Ἕλληνες, ἡ δὲ τῶν ἐλεφάντων σφιν θήρη οὐδέν τι ἄλλῃ ἔοικεν, ὅτι καὶ ταῦτα τὰ θηρία οὐδαμοῖσιν ἄλλοισι θηρίοισιν ἐπέοικεν.
GLI INDI DA UNA PARTE CACCIANO LE ALTRE BESTIE FEROCI COME ANCHE GLI ELLENI (θηρέουσι δὲ Ἰνδοὶ τὰ μὲν ἄλλα ἄγρια θηρία κατάπερ καὶ Ἕλληνες), DALL’ALTRA LA LORO CACCIA DEGLI ELEFANTI PER NULLA ASSOMIGLIA A UN’ALTRA (CACCIA..)/NON ASSOMIGLIA A NESSUN’ALTRA (ἡ δὲ τῶν ἐλεφάντων σφιν θήρη οὐδέν τι ἄλλῃ ἔοικεν; οὐδέν τι: “per nulla”, avverbiale), ANCHE POICHÉ QUESTE BESTIE (ὅτι καὶ ταῦτα τὰ θηρία) NON ASSOMIGLIANO A NESSUN’ALTRA BESTIA (οὐδαμοῖσιν ἄλλοισι θηρίοισιν ἐπέοικεν).
-
[2] ἀλλὰ τόπον γὰρ ἐπιλεξάμενοι ἄπεδον καὶ καυματώδεα ἐν κύκλῳ τάφρον ὀρύσσουσιν, ὅσον μεγάλῳ στρατοπέδῳ ἐναυλίσασθαι. τῆς δὲ τάφρου τὸ εὖρος ἐς πέντε ὀργυιὰς ποιέονται, βάθος τε ἐς τέσσαρας.
MA/INVECE INFATTI, SCEGLIENDOSI UN LUOGO PIANO E CALDO (ἀλλὰ τόπον γὰρ ἐπιλεξάμενοι ἄπεδον καὶ καυματώδεα), SCAVANO UNA FOSSA IN CIRCOLO/CIRCOLARE (ἐν κύκλῳ τάφρον ὀρύσσουσιν), COME PER PERNOTTARE IN UN GRANDE ACCAMPAMENTO MILITARE (ὅσον μεγάλῳ στρατοπέδῳ ἐναυλίσασθαι), FANNO UN’AMPIEZZA DELLA FOSSA DI CIRCA CINQUE ORGIE, E LA PROFONDITÀ CIRCA DI QUATTRO (ORGIE…) (τῆς δὲ τάφρου τὸ εὖρος ἐς πέντε ὀργυιὰς ποιέονται, βάθος τε ἐς τέσσαρας).
-
[3] τὸν δὲ χόον ὅντινα ἐκβάλλουσιν ἐκ τοῦ ὀρύγματος, ἐπὶ τὰ χείλεα ἑκάτερα τῆς τάφρου ἐπιφορήσαντες ἀντὶ [4] τείχεος διαχρέονται, αὐτοὶ δὲ ἐπὶ τῷ χώματι τῷ ἐπὶ τοῦ χείλεος τοῦ ἔξω τῆς τάφρου σκηνάς σφιν ὀρυκτὰς ποιέονται, καὶ διὰ τούτων ὀπὰς ὑπολείπονται: δι᾽ ὧν φάος τε αὐτοῖσιν ἐσέρχεται καὶ τὰ θηρία προσάγοντα καὶ ἐσελαύνοντα ἐς τὸ ἕρκος σκέπτονται.
UN PO’ DI TERRA LA TOLGONO DALLA BUCA/FOSSATO (τὸν δὲ χόον ὅντινα ἐκβάλλουσιν ἐκ τοῦ ὀρύγματος), ACCUMULANDOLA SU ENTRAMBI I BORDI DELLA FOSSA (ἐπὶ τὰ χείλεα ἑκάτερα τῆς τάφρου ἐπιφορήσαντες) (LA…) USANO AL POSTO DI UN MURO/COME FOSSE UN MURO (ἀντὶ τείχεος διαχρέονται), ESSI POI FANNO/SCAVANO PER SE STESSI DELLE CASETTE/TANE SOTTERRANEE (αὐτοὶ δὲ σκηνάς σφιν ὀρυκτὰς ποιέονται) SUL TERRAPIENO SOPRA AL BORDO FUORI/VERSO L’ESTERNO DELLA FOSSA (ἐπὶ τῷ χώματι τῷ ἐπὶ τοῦ χείλεος τοῦ ἔξω τῆς τάφρου), E ATTRAVERSO QUESTE (TANE…) LASCIANO DEI FORI/APERTURE (καὶ διὰ τούτων ὀπὰς ὑπολείπονται); ATTRAVERSO I QUALI (=I FORI) PER LORO ENTRA LA LUCE E VEDONO LE BESTIE CHE AVANZANO E CHE SI DIRIGONO VERSO IL RECINTO (δι᾽ ὧν φάος τε αὐτοῖσιν ἐσέρχεται καὶ τὰ θηρία προσάγοντα καὶ ἐσελαύνοντα ἐς τὸ ἕρκος σκέπτονται).
-
[5] ἐνθαῦτα ἐντὸς τοῦ ἕρκεος καταστήσαντες τῶν τινας θηλέων τρεῖς ἢ τέσσαρας, ὅσαι μάλιστα τὸν θυμὸν χειροήθεες, μίαν ἔσοδον ἀπολιμπάνουσι κατὰ τὴν τάφρον, γεφυρώσαντες τὴν τάφρον: καὶ ταύτῃ χόον τε καὶ ποίην πολλὴν ἐπιφορέουσι τοῦ μὴ ἀρίδηλον εἶναι τοῖσι θηρίοισι τὴν γέφυραν, μὴ τινα δόλον ὀισθῶσιν.
ALLORA DOPO AVERE RINCHIUSO DENTRO AL RECINTO CIRCA TRE O QUATTRO DELLE FEMMINE (DI ELEFANTE…) (ἐνθαῦτα ἐντὸς τοῦ ἕρκεος καταστήσαντες τῶν τινας θηλέων τρεῖς ἢ τέσσαρας; τινας τρεῖς ἢ τέσσαρας: “circa tre o quattro”), CHE (SONO…) MASSIMAMENTE MANSUETE QUANTO AL TEMPERAMENTO (ὅσαι μάλιστα τὸν θυμὸν χειροήθεες; τὸν θυμὸν: accus. di relazione), LASCIANO UNA SOLA VIA ATTRAVERSO IL FOSSO (μίαν ἔσοδον ἀπολιμπάνουσι κατὰ τὴν τάφρον), FACENDO UN PONTE SUL FOSSO (γεφυρώσαντες τὴν τάφρον); E LÀ METTONO MOLTA TERRA E MANGIME (καὶ ταύτῃ χόον τε καὶ ποίην πολλὴν ἐπιφορέουσι) PER IL NON ESSERE EVIDENTE ALLE BESTIE IL PONTE/PERCHÉ GLI ANIMALI NON SI ACCORGANO DEL PONTE ((διὰ...) τοῦ μὴ ἀρίδηλον εἶναι τοῖσι θηρίοισι τὴν γέφυραν; infinitiva con valore finale), COSICCHÉ NON VEDANO/SUBODORINO UN QUALCHE INGANNO (μὴ τινα δόλον ὀισθῶσιν).
-
[6] αὐτοὶ μὲν ὦν ἐκποδὼν σφᾶς ἔχουσι κατὰ τῶν σκηνέων τῶν ἐπὶ τῇ τάφρῳ δεδυκότες, οἱ δὲ ἄγριοι ἐλέφαντες ἡμέρης μὲν οὐ πελάζουσι τοῖσιν οἰκεομένοισι, νύκτωρ δὲ πλανέονταί τε πάντη καὶ ἀγεληδὸν νέμονται τῷ μεγίστῳ καὶ γενναιοτάτῳ σφῶν ἑπόμενοι, κατάπερ αἱ βόες τοῖσι ταύροισιν.
ESSI DUNQUE HANNO SE STESSI/SI TENGONO FUORI DAI PIEDI/LONTANI DAL PERCORSO DEGLI ELEFANTI (αὐτοὶ μὲν ὦν ἐκποδὼν σφᾶς ἔχουσι; ὦν=οὖν) ESSENDO SCESI NELLE TANE PRESSO LA FOSSA (κατὰ τῶν σκηνέων τῶν ἐπὶ τῇ τάφρῳ δεδυκότες), E GLI ELEFANTI SELVATICI DI GIORNO NON SI AVVICINANO A QUELLI ADDOMESTICATI (οἱ δὲ ἄγριοι ἐλέφαντες ἡμέρης μὲν οὐ πελάζουσι τοῖσιν οἰκεομένοισι), MA DI NOTTE VAGANO OVUNQUE E PASCOLANO IN GRUPPO (νύκτωρ δὲ πλανέονταί τε πάντη καὶ ἀγεληδὸν νέμονται) ANDANDO DIETRO AL PIÙ GRANDE E AL PIÙ NOBILE DI ESSI (τῷ μεγίστῳ καὶ γενναιοτάτῳ σφῶν ἑπόμενοι), COME LE MUCCHE AI TORI (κατάπερ αἱ βόες τοῖσι ταύροισιν).
-
[7] ἐπεὰν ὦν τῷ ἕρκεϊ πελάσωσι, τήν τε φωνὴν ἀκούοντες τῶν θηλέων καὶ τῆς ὀδμῆς αἰσθόμενοι, δρόμῳ ἵενται ὡς ἐπὶ τὸν χῶρον τὸν πεφραγμένον: ἐκπεριελθόντες δὲ τῆς τάφρου τὰ χείλεα εὖτ᾽ ἄν τῇ γεφύρῃ ἐπιτύχωσι. κατὰ ταύτην ἐς τὸ ἕρκος ὠθέονται.
QUALORA DUNQUE SI AVVICININO AL RECINTO (ἐπεὰν ὦν τῷ ἕρκεϊ πελάσωσι), UDENDO LA VOCE DELLE FEMMINE E SENTENDO(NE) L’ODORE (τήν τε φωνὴν ἀκούοντες τῶν θηλέων καὶ τῆς ὀδμῆς αἰσθόμενοι), DI CORSA SI DIRIGONO VERSO IL CAMPO CINTATO/CHIUSO (δρόμῳ ἵενται ὡς ἐπὶ τὸν χῶρον τὸν πεφραγμένον; ὡς ἐπὶ: “verso”, “in direzione di”…, nota che il termine ὡς è a volte una preposizione di moto a luogo!!!!); E AVVICINANDOSI AI BORDI DEL FOSSO (ἐκπεριελθόντες δὲ τῆς τάφρου τὰ χείλεα), ALLORCHÉ INCONTRINO IL PONTE (εὖτ᾽ ἄν τῇ γεφύρῃ ἐπιτύχωσι), ATTRAVERSO ESSO SONO SPINTI VERSO IL RECINTO (κατὰ ταύτην ἐς τὸ ἕρκος ὠθέονται).
-
[8] οἱ δὲ ἄνθρωποι αἰσθόμενοι τὴν ἔσοδον τῶν ἐλεφάντων τῶν ἀγρίων, οἱ μὲν αὐτῶν τὴν γέφυραν ὀξέως ἀπεῖλον, οἱ δὲ ἐπὶ τὰς πέλας κώμας ἀποδραμόντες ἀγγέλλουσι τοὺς ἐλέφαντας ὅτι ἐν τῷ ἕρκεϊ ἔχονται. οἳ δὲ ἀκούσαντες ἐπιβαίνουσι τῶν κρατίστων τε καὶ χειροηθεστάτων ἐλεφάντων, ἐπιβάντες δὲ ἐλαύνουσιν ὡς ἐπὶ τὸ ἕρκος, ἐλάσαντες δὲ οὐκ αὐτίκα μάχης ἅπτονται, ἀλλὰ ἐῶσι γὰρ λιμῷ τε ταλαιπωρηθῆναι τοὺς ἀγρίους ἐλέφαντας καὶ ὑπὸ τῷ δίψεϊ δουλωθῆναι.
E GLI UOMINI, AVENDO VISTO L’ARRIVO DEGLI ELEFANTI SELVATICI (οἱ δὲ ἄνθρωποι αἰσθόμενοι τὴν ἔσοδον τῶν ἐλεφάντων τῶν ἀγρίων), ALCUNI TOLGONO PRONTAMENTE IL PONTICELLO (οἱ μὲν αὐτῶν τὴν γέφυραν ὀξέως ἀπεῖλον), ALTRI DI ESSI, RAGGIUNGENDO I VILLAGGI VICINO (οἱ δὲ ἐπὶ τὰς πέλας κώμας ἀποδραμόντες), ANNUNCIANO GLI ELEFANTI: IL FATTO CHE.../ANNUNCIANO CHE GLI ELEFANTI (ἀγγέλλουσι τοὺς ἐλέφαντας ὅτι) SI TROVANO NEL RECINTO (ἐν τῷ ἕρκεϊ ἔχονται). E QUELLI, AVENDO SENTITO, MONTANO GLI ELEFANTI MIGLIORI E ADDOMESTICATI (οἳ δὲ ἀκούσαντες ἐπιβαίνουσι τῶν κρατίστων τε καὶ χειροηθεστάτων ἐλεφάντων), E AVENDOLI MONTATI SI SPINGONO NEL RECINTO (ἐπιβάντες δὲ ἐλαύνουσιν ὡς ἐπὶ τὸ ἕρκος), MA ESSENDOVISI SPINTI NON INGAGGIANO SUBITO BATTAGLIA (ἐλάσαντες δὲ οὐκ αὐτίκα μάχης ἅπτονται), MA LASCIANO INFATTI CHE GLI ELEFANTI SELVATICI VENGANO PIEGATI DALLA FAME E ASSERVITI/RESI DOCILI DALLA SETE (ἀλλὰ ἐῶσι γὰρ λιμῷ τε ταλαιπωρηθῆναι τοὺς ἀγρίους ἐλέφαντας καὶ ὑπὸ τῷ δίψεϊ δουλωθῆναι).
-
[9] εὖτ᾽ ἂν δέ σφισι κακῶς ἔχειν δοκέωσι, τηνικαῦτα ἐπιστήσαντες αὖθις τὴν γέφυραν ἐλαύνουσί τε ὡς ἐπὶ τὸ ἕρκος, καὶ τὰ μὲν πρῶτα μάχη κατίσταται καρτερὴ τοῖσιν ἡμέροισι τῶν ἐλεφάντων πρὸς τοὺς ἑαλωκότας: [10] ἔπειτα κρατέονται μὲν κατὰ τὸ οἰκὸς οἱ ἄγριοι ὑπό τε τῇ ἀθυμίῃ καὶ τῷ λιμῷ ταλαιπωρεύμενοι.
QUANDO SEMBRI A ESSI (εὖτ᾽ ἂν δέ σφισι δοκέωσι) CHE (GLI ELEFANTI…) STIANO MALE/SIANO DEBOLI (κακῶς ἔχειν), PROPRIO IN QUEL MOMENTO, AVENDO POSTO DI NUOVO IL PONTE, SI SPINGONO VERSO IL RECINTO (τηνικαῦτα ἐπιστήσαντες αὖθις τὴν γέφυραν ἐλαύνουσί τε ὡς ἐπὶ τὸ ἕρκος), E IN UN PRIMO TEMPO VIENE INGAGGIATA UNA BATTAGLIA VIOLENTA DI QUELLI DOMESTICI DEGLI ELEFANTI CONTRO QUELLI CATTURATI (καὶ τὰ μὲν πρῶτα μάχη κατίσταται καρτερὴ τοῖσιν ἡμέροισι τῶν ἐλεφάντων πρὸς τοὺς ἑαλωκότας; ἑαλωκότας: partic. perfetto attivo accusat. plurale di ἁλίσκομαι: sono preso, sono catturato); IN SEGUITO QUELLI SELVATICI SONO SCONFITTI, ESSENDO STATI PIEGATI SIA DALLA PAURA SIA DALLA FAME (ἔπειτα κρατέονται μὲν οἱ ἄγριοι ὑπό τε τῇ ἀθυμίῃ καὶ τῷ λιμῷ ταλαιπωρεύμενοι), SECONDO IL VEROSIMILE/COME È INEVITABILE (κατὰ τὸ οἰκὸς).
-
[11] οἳ δὲ ἀπὸ τῶν ἐλεφάντων καταβάντες παρειμένοισιν ἤδη τοῖσιν ἀγρίοισι τοὺς πόδας ἄκρους συνδέουσιν, ἔπειτα ἐγκελεύονται τοῖσιν ἡμέροισι πληγῇσι σφᾶς κολάζειν πολλῇσιν, ἔστ᾽ ἂν ἐκεῖνοι ταλαιπωρεύμενοι ἐς γῆν πέσωσι. παραστάντες δὲ βρόχους περιβάλλουσιν αὐτοῖσι κατὰ τοὺς αὐχένας, καὶ αὐτοὶ ἐπιβαίνουσι κειμένοισι.
E QUELLI, SCENDENDO DAGLI ELEFANTI (οἳ δὲ ἀπὸ τῶν ἐλεφάντων καταβάντες), LEGANO I PIEDI ANTERIORI AGLI (ELEFANTI…) ORAMAI SFINITI (παρειμένοισιν ἤδη τοῖσιν ἀγρίοισι τοὺς πόδας ἄκρους συνδέουσιν; παρειμένοισιν: participio dativo maschile plurale medio-passivo del perfetto di παρ-ίημι: allento; sfinisco, indebolisco), IN SEGUITO COMANDANO A QUELLI DOMESTICI DI PUNIRE QUESTI (=GLI ELEFANTI CATTURATI) CON MOLTE PERCOSSE (ἔπειτα ἐγκελεύονται τοῖσιν ἡμέροισι σφᾶς κολάζειν πληγῇσι πολλῇσιν), FINCHÉ QUELLI, SFIANCATI, CADANO A TERRA (ἔστ᾽ ἂν ἐκεῖνοι ταλαιπωρεύμενοι ἐς γῆν πέσωσι). E RESTANDO VICINO, GIRANO DEI LACCI SUI (LORO…) COLLI (παραστάντες δὲ βρόχους περιβάλλουσιν αὐτοῖσι κατὰ τοὺς αὐχένας), E ESSI (=GLI UOMINI) SALGONO SUGLI (ELEFANTI…) GIACENTI/SDRAIATI IN TERRA (καὶ αὐτοὶ ἐπιβαίνουσι κειμένοισι).
-
[12] τοῦ δὲ μὴ ἀποσείεσθαι τοὺς ἀμβάτας μηδέ τι ἄλλο ἀτάσθαλον ἐργάζεσθαι, τὸν τράχηλον αὐτοῖσιν ἐν κύκλῳ μαχαιρίῳ ὀξέι ἐπιτέμνουσι, καὶ τὸν βρόχον κατὰ τὴν τομὴν περιδέουσιν, ὡς ἀτρέμα ἔχειν τὴν κεφαλήν τε καὶ τὸν τράχηλον ὑπὸ τοῦ ἕλκεος.
PERCHÉ (GLI ELEFANTI CATTURATI…) NON SI SCUOTANO DI DOSSO I CAVALIERI, NÉ FACCIANO QUALCOS’ALTRO DI CATTIVO ((διὰ...) τοῦ δὲ μὴ ἀποσείεσθαι τοὺς ἀμβάτας μηδέ τι ἄλλο ἀτάσθαλον ἐργάζεσθαι; infinitiva con valore finale), INCIDONO IL COLLO A ESSI IN CIRCOLO/CIRCOLARMENTE CON UN COLTELLO AFFILATO (τὸν τράχηλον αὐτοῖσιν ἐν κύκλῳ μαχαιρίῳ ὀξέι ἐπιτέμνουσι), E LEGANO ATTORNO AL TAGLIO IL LACCIO (καὶ τὸν βρόχον κατὰ τὴν τομὴν περιδέουσιν), IN MODO DA AVERE/TENERE CON SICUREZZA (ὡς ἀτρέμα ἔχειν) LA TESTA E IL COLLO SOTTO/PER LA FERITA (τὴν κεφαλήν τε καὶ τὸν τράχηλον ὑπὸ τοῦ ἕλκεος).
-
[13] εἰ γὰρ περιστρέφοιντο ὑπὸ ἀτασθαλίης, τρίβεται αὐτοῖσι τὸ ἕλκος ὑπὸ τῷ κάλῳ. οὕτω ὦν ἀτρέμα ἴσχουσι, καὶ ταύτῃ γνωσιμαχέοντες ἤδη ἄγονται πρὸς τῶν ἡμέρων.
SE INFATTI SI RIBELLASSERO PER INSOLENZA, VIENE SFREGATA LA LORO FERITA DALLA CORDA (εἰ γὰρ περιστρέφοιντο ὑπὸ ἀτασθαλίης, τρίβεται αὐτοῖσι τὸ ἕλκος ὑπὸ τῷ κάλῳ). COSÌ QUINDI SICURAMENTE SI RIPRENDONO (οὕτω ὦν ἀτρέμα ἴσχουσι) E IN QUEL MOMENTO RICREDENDOSI/CAMBIANDO ATTEGGIAMENTO (καὶ ταύτῃ γνωσιμαχέοντες) SONO CONDOTTI ORAMAI DAGLI (ELEFANTI…) ADDOMESTICATI (ἤδη ἄγονται πρὸς τῶν ἡμέρων).
.
.
.
----- BREVE GLOSSARIETTO DEL TESTO:
.
Riporto qui sotto un breve glossario dei termini a mio avviso meno comuni presenti nel 13° paragrafo di Arriano, per facilitare e velocizzare la traduzione evitando allo studente il ricorso al dizionario.
..
[1] θηρέουσι δὲ Ἰνδοὶ τὰ μὲν ἄλλα ἄγρια θηρία κατάπερ καὶ Ἕλληνες, ἡ δὲ τῶν ἐλεφάντων σφιν θήρη οὐδέν τι ἄλλῃ ἔοικεν, ὅτι καὶ ταῦτα τὰ θηρία οὐδαμοῖσιν ἄλλοισι θηρίοισιν ἐπέοικεν.
Θηράω (= θηρέω, ionico) : caccio
θήρ, Θηρός: belva, bestia
Θήρη: caccia
(ἐπ)ἔοικα: assomiglio; convengo a, sono adatto
-
[2] ἀλλὰ τόπον γὰρ ἐπιλεξάμενοι ἄπεδον καὶ καυματώδεα ἐν κύκλῳ τάφρον ὀρύσσουσιν, ὅσον μεγάλῳ στρατοπέδῳ ἐναυλίσασθαι. τῆς δὲ τάφρου τὸ εὖρος ἐς πέντε ὀργυιὰς ποιέονται, βάθος τε ἐς τέσσαρας.
ἐπι-λεγώ + ἐπι-λέγομαι: scelgo, eleggo
ἄπεδος: piano, pianeggiante
ὀρύσσω: scavo + ὄρυγμα: scavo, buca
τάφρος (femm.): fossa
εὖρος (n.): larghezza
βάθος (n.): profondità
-
[3] τὸν δὲ χόον ὅντινα ἐκβάλλουσιν ἐκ τοῦ ὀρύγματος, ἐπὶ τὰ χείλεα ἑκάτερα τῆς τάφρου ἐπιφορήσαντες ἀντὶ [4] τείχεος διαχρέονται, αὐτοὶ δὲ ἐπὶ τῷ χώματι τῷ ἐπὶ τοῦ χείλεος τοῦ ἔξω τῆς τάφρου σκηνάς σφιν ὀρυκτὰς ποιέονται, καὶ διὰ τούτων ὀπὰς ὑπολείπονται: δι᾽ ὧν φάος τε αὐτοῖσιν ἐσέρχεται καὶ τὰ θηρία προσάγοντα καὶ ἐσελαύνοντα ἐς τὸ ἕρκος σκέπτονται.
Χόος (ionico): terra
ὄρυγμα: scavo, buca + ὀρυκτός: scavato
χεῖλος: ciglio; bordo
“ ἀντὶ τείχεος διαχρέονται ”: “ (lo…) usano al posto/in vece di (ἀντὶ) un muro ”.
χῶμα (n.): terrapieno, diga, avvallamento
σκηνή (femm.): tenda, casa, “tana”
ὀπὰ (dorico): buco
εἰσ-ελαύνω: spingo; mi spingo
ἕρκος: recinto
-
[5] ἐνθαῦτα ἐντὸς τοῦ ἕρκεος καταστήσαντες τῶν τινας θηλέων τρεῖς ἢ τέσσαρας, ὅσαι μάλιστα τὸν θυμὸν χειροήθεες, μίαν ἔσοδον ἀπολιμπάνουσι κατὰ τὴν τάφρον, γεφυρώσαντες τὴν τάφρον: καὶ ταύτῃ χόον τε καὶ ποίην πολλὴν ἐπιφορέουσι τοῦ μὴ ἀρίδηλον εἶναι τοῖσι θηρίοισι τὴν γέφυραν, μὴ τινα δόλον ὀισθῶσιν.
ἐντὸς: dentro
θήλεια: femmina di animale (ἄρρην: maschio)
ἀπολιμπάνω = ἀπο-λείπω: lascio
χειροήθης: mansuefatto, arrendevole
γέφυρα: argine; ponte + γεφυρόω: faccio un argine, rendo praticabile
ποίη (ionico): foraggio
ἀρίδηλος: manifesto, chiaro
ὀισθῶσιν: 3^ plur. cong. di οἶδα: ho visto→so, conosco, riconosco
-
[6] αὐτοὶ μὲν ὦν ἐκποδὼν σφᾶς ἔχουσι κατὰ τῶν σκηνέων τῶν ἐπὶ τῇ τάφρῳ δεδυκότες, οἱ δὲ ἄγριοι ἐλέφαντες ἡμέρης μὲν οὐ πελάζουσι τοῖσιν οἰκεομένοισι, νύκτωρ δὲ πλανέονταί τε πάντη καὶ ἀγεληδὸν νέμονται τῷ μεγίστῳ καὶ γενναιοτάτῳ σφῶν ἑπόμενοι, κατάπερ αἱ βόες τοῖσι ταύροισιν.
ἐκποδὼν (avverbio): via dai piedi → fuori dalla traiettoria → fuori dal camminamento (= ἐκ ποδῶν)
δύω: mi immergo, vado sotto
ἄγριος: selvatico contrapposto a 1 οἰκούμενος: addomesticato; 2 χειροήθης: mansuefatto, arrendevole; 3 ἥμερος: domestico, addomesticato
πελάζω: mi avvicino + πέλας (avverbio): vicino
πάντῃ: ovunque
πλανέω (ionico): erro, vado in giro
ἀγεληδὸν: in gruppo
νέμω: distribuisco, spartisco; Medio: pascolo
ἕπομαι: seguo, vado dietro
-
[7] ἐπεὰν ὦν τῷ ἕρκεϊ πελάσωσι, τήν τε φωνὴν ἀκούοντες τῶν θηλέων καὶ τῆς ὀδμῆς αἰσθόμενοι, δρόμῳ ἵενται ὡς ἐπὶ τὸν χῶρον τὸν πεφραγμένον: ἐκπεριελθόντες δὲ τῆς τάφρου τὰ χείλεα εὖτ᾽ ἄν τῇ γεφύρῃ ἐπιτύχωσι. κατὰ ταύτην ἐς τὸ ἕρκος ὠθέονται.
ὀδμή: odore
δρόμῳ (avverbio): di corsa
ἵημἱ: mando; Medio: mi spingo, mi dirigo verso
φράσσω: recingo, munisco, fortifico
ἐκ-περι-έρχομαι: attraverso; mi avvicino (+ accusat.)
ὠθέομαι: spingo
εὖτε: allorché
ἐπι-τυγχάνω: mi imbatto in...
-
[8] οἱ δὲ ἄνθρωποι αἰσθόμενοι τὴν ἔσοδον τῶν ἐλεφάντων τῶν ἀγρίων, οἱ μὲν αὐτῶν τὴν γέφυραν ὀξέως ἀπεῖλον, οἱ δὲ ἐπὶ τὰς πέλας κώμας ἀποδραμόντες ἀγγέλλουσι τοὺς ἐλέφαντας ὅτι ἐν τῷ ἕρκεϊ ἔχονται. οἳ δὲ ἀκούσαντες ἐπιβαίνουσι τῶν κρατίστων τε καὶ χειροηθεστάτων ἐλεφάντων, ἐπιβάντες δὲ ἐλαύνουσιν ὡς ἐπὶ τὸ ἕρκος, ἐλάσαντες δὲ οὐκ αὐτίκα μάχης ἅπτονται, ἀλλὰ ἐῶσι γὰρ λιμῷ τε ταλαιπωρηθῆναι τοὺς ἀγρίους ἐλέφαντας καὶ ὑπὸ τῷ δίψεϊ δουλωθῆναι.
ὀξέως (avverbio): con acutezza; prontamente
πέλας (avverbio): vicino
κῶμη: villaggio
ἐπιβαίνω: salgo su, monto contrapposto a καταβαίνω: scendo
ἐλαύνω: spingo; mi spingono
λιμός: fame
δίψος: sete
-
[9] εὖτ᾽ ἂν δέ σφισι κακῶς ἔχειν δοκέωσι, τηνικαῦτα ἐπιστήσαντες αὖθις τὴν γέφυραν ἐλαύνουσί τε ὡς ἐπὶ τὸ ἕρκος, καὶ τὰ μὲν πρῶτα μάχη κατίσταται καρτερὴ τοῖσιν ἡμέροισι τῶν ἐλεφάντων πρὸς τοὺς ἑαλωκότας: [10] ἔπειτα κρατέονται μὲν κατὰ τὸ οἰκὸς οἱ ἄγριοι ὑπό τε τῇ ἀθυμίῃ καὶ τῷ λιμῷ ταλαιπωρεύμενοι.
αὖθις: di nuovo, nuovamente
τηνικαῦτα: sul momento
καθίστημι: pongo, do inizio
καρτερός: forte, violento
ἁλίσκομαι: sono preso, sono catturato [ἐάλωκα: perfetto di ἁλίσκομαι]
“ κατὰ τὸ οἰκὸς ” (espressione avverbiale): in base a quanto verosimile, inevitabilmente (οἰκώς, οἰκυῖα, οἰκός: ciò che è conveniente, verosimile...)
-
[11] οἳ δὲ ἀπὸ τῶν ἐλεφάντων καταβάντες παρειμένοισιν ἤδη τοῖσιν ἀγρίοισι τοὺς πόδας ἄκρους συνδέουσιν, ἔπειτα ἐγκελεύονται τοῖσιν ἡμέροισι πληγῇσι σφᾶς κολάζειν πολλῇσιν, ἔστ᾽ ἂν ἐκεῖνοι ταλαιπωρεύμενοι ἐς γῆν πέσωσι. παραστάντες δὲ βρόχους περιβάλλουσιν αὐτοῖσι κατὰ τοὺς αὐχένας, καὶ αὐτοὶ ἐπιβαίνουσι κειμένοισι.
καταβαίνω: scendo
παρ-ίημι: allento; sfinisco, fiacco (παρ-ειμένοισ(ιν): partic. medi-passivo del perfetto di παρίημι)
ἄκρος: avanzato; anteriore
συν-δέω: lego
κολάζω: punisco
ἔστε: finché
αὐχήν, αὐχένος: collo come anche τράχηλος
βρόχος: laccio, corda come anche κάλος
-
[12] τοῦ δὲ μὴ ἀποσείεσθαι τοὺς ἀμβάτας μηδέ τι ἄλλο ἀτάσθαλον ἐργάζεσθαι, τὸν τράχηλον αὐτοῖσιν ἐν κύκλῳ μαχαιρίῳ ὀξέι ἐπιτέμνουσι, καὶ τὸν βρόχον κατὰ τὴν τομὴν περιδέουσιν, ὡς ἀτρέμα ἔχειν τὴν κεφαλήν τε καὶ τὸν τράχηλον ὑπὸ τοῦ ἕλκεος.
ἀποσείω: scuoto giù (anche al medio)
ἀμβάτης (=ἀνα-βάτης): colui che sale (ἀνα-βαίνω); il cavaliere
ἀτάσθαλος: scorretto, cattivo, violento + ἀτασθαλίη (ionico): scorrettezza
τράχηλος: collo, cervice
ἐπι-τέμνω: taglio su, incido + τομή: taglio, incisione
ἀτρέμα (avverbio): senza tremore; sicuramente
ἕλκος: ferita
-
[13] εἰ γὰρ περιστρέφοιντο ὑπὸ ἀτασθαλίης, τρίβεται αὐτοῖσι τὸ ἕλκος ὑπὸ τῷ κάλῳ. οὕτω ὦν ἀτρέμα ἴσχουσι, καὶ ταύτῃ γνωσιμαχέοντες ἤδη ἄγονται πρὸς τῶν ἡμέρων.
Περι-στρέφω: rivolgo; Medio: mi rivolto, mi ribello
τρίβω: consumo, sfrego
κάλος: corda, fune
ἰσχύω: sono forte; sono corretto; mi riprendo
γνωσιμαχέω: cambio idea, cambio atteggiamento
-

Commenti